Skip to main content

Full text of "Nkatoghut'iwnner P'awstosi patmut'ean verabereal [Observations on P'awstos' History]"

See other formats


Շօօջ1շ 


7հւտ ւտ ա Ճւ%ւէշւ1 օօբ^ օք ա Եօօհ էհսէ պ/ատ բրօտօր^օժ քօր ^օոօահօոտ օո հԵրա^ տհօԲօտ Եօքօրօ ւէ ^ստ օաօքսէկր տօաաօժ Նյ Օօօ§1օ ատ բաէ օք ա բրօյօօէ 
էօ ոահօ էհօ ^օրևԲտ Եօօհտ ժ^տ^ՕVօաԵ1օ օոհոօ. 

1է հստ տսոհ^օժ 1օո§ օոօս^հ քօր էհօ օօբ^ոջհէ էօ օճբհօ աւժ էհօ Եօօհ էօ օոէօր էհօ բսԵեօ ժօաաո. ճ բսԵեօ ժօաաո Եօօհ ւտ օոօ էհսէ ^ստ ոօVօր տսԵյօօէ 
էօ օօբ^ո^հէ օր ^հօտօ \շ%ա1 օօբ^ոջհէ էօրա հստ օճբհօժ. \\հւօէհօր ա Եօօհ ւտ ա էհօ բսԵեօ ժօաաո ապ օօսոէր^ էօ օօսոէր^. ԲսԵեօ ժօաաո Եօօետ 
աօ օսր %ԱէՇՊ/Այտ էօ էհօ բստէ, րօբրօտօոէաջ ա ^օսհհ օք հւտէօր^, օսեսրօ աւժ Խւօա1օժ§օ ԺտԲտ օեօո ԺՄեօսե էօ ժ^տ^ՕVօր. 

Յ^աէտ, ոօէսեօոտ աւժ օէհօր աաջեահՁ. բրօտօոէ ա էհօ օո§աս1 Vօ1սաօ ահ սբբօա ա էհւտ եէօ - ա րօաաժօր օք էհւտ Եօօհ 5 տ 1օո§ յօսրոօ^ քրօա էհօ 
բսԵետհօր էօ ա հԵրայր աւժ եոսե^ էօ ^օս. 


Ստջ§օ §աճօեոօտ 

Օօօ§1օ ւտ բրօսժ էօ բաէոօր աէհ հԵրաւօտ էօ ժւ^ւհշօ բսԵեօ ժօաաո րրաէօրա1տ աւժ ասհօ էհօա ^ւժօէ^ սօօօտտւԵէօ. ԲսԵեօ ժօաաո Եօօետ Եօ1օո§ էօ էհօ 
բսԵեօ աւժ ^օ աօ աօրօէ^ էհօե օստէօժաոտ. Ի^օրէհօէօտտ, էհւտ ^օրե ւտ օճբօոտր^օ, տօ ւո օրժօր էօ հօօբ բրօV^ժ^ո§ էհւտ րօտօսրօօ, ^օ հա^օ էսհօո տէօբտ էօ 
բրօVՕՈէ սԵստօ Ե^ օօաաօրօա1 բաեօտ, աօեւժաջ բ1սօա§ էօօհուօսէ րօտէոօեօոտ օո սսէօոտէօժ զսօր^ւո§. 

\\^օ սէտօ ատՃ էհսէ ^օս։ 

+ 1\4ռԽ ոօո–շօարո6րշա1 ստշ օքէԽ քւԽտ Պ/շ ժօտւ^ոօժ Օօօ§1օ Տօօե Տօաօհ քօր ստօ Ե^ աժհսժսս1տ, աւժ ^օ րօզսօտէ էհսէ ^օս ստօ էհօտօ եէօտ քօր 
բօրտօոսէ, ոօո–օօաաօրօա1 բսրբօտօտ. 

+ Աշքրաո քրօա ԱսէօաԱէօժ զսօյատ Բօ ոօէ տօոժ աւէօւրաէօժ զսօոօտ օք աւ^ տօրէ էօ Օօօ§1օ 5 տ տ^տէօա։ 1ք ^օս աօ օօոժսօճո§ րօտօաօհ օո ասօհաօ 
էրաւտ1սէաո, օբեօսէ օհաաէօր րօօօջաեօո օր օէհօր աօստ ^հօրօ սօօօտտ էօ ա 1ա§օ աոօսոէ օք էօճէ ւտ հօէբքսԼ բէօստօ օօոէսօէ ստ. \\^օ օոօօսա^օ էհօ 
ստօ օք բսԵեօ ժօաաո ոտէօրաէտ քօր էհօտօ բսրբօտօտ աւժ ապ Եօ սԵ1օ էօ հօէբ. 

+ Աաոէաո ԱէէոհսՈօո 7հօ Օօօ§1օ “^սէօրաահ” ^օս տօօ օո օսօհ եէօ ւտ օտտօոէաէ քօր աքօրրոա^ բօօբէօ սԵօսէ էհւտ բրօյօօէ աւժ հօ1բա§ էհօա հոժ 
սժժւհօոսէ ասէօոսէտ էհրօսջհ Օօօ§1օ Բօօհ Տօաօհ. Բէօստօ ժօ ոօէ րօաօVՕ ւէ. 

+ 1Հ66բ Ա Խյ<21 ^հս^օր ^օսր ստօ, րօաօրոԵօր էհսէ ^օս աօ րօտբօոտւԵէօ քօր օոտսոո§ էհսէ ^հսէ ^օս աօ ժօւո§ ւտ 1օ§ս1. Բօ ոօէ ստտսաօ էհսէ յստէ 
Եօօսստօ ^օ ԵօհօVՕ ա Եօօհ ւտ ւո էհօ բսԵեօ ժօաաո քօր ստօրտ ա էհօ Սաէօժ Տէսէօտ, էհսէ էհօ ^օրհ ւտ սէտօ ա էհօ բսԵեօ ժօաաո քօր ստօրտ ա օէհօր 
օօսոէոօտ. ^հօէհօր ա Եօօհ ւտ տհհ ա օօբ^ոջհէ Vա^օտ քրօա օօսոէր^ էօ օօսոէր^, սոժ ^օ շաոՂ օքքօր ջսւժսոօօ օո ^հօէհօր սո^ տբօօւհօ ստօ օք 
սո^ տբօօւհօ Եօօհ ւտ սհօ^օժ. Բէօստօ ժօ ոօէ ստտսաօ էհսէ ա Եօօհ 5 տ սբբօաաւօօ ւո Օօօ^էօ Տօօհ Տօաօհ աօաւտ ւէ օսո Եօ ստօժ ա սո^ ասոոօր 
սո^ահօրօ ւո էհօ աօր1ժ. Շօբ^ո^հէ ւոքոոջօաօոէ հսԵւհէ^ օսո Եօ զսւէօ տօVօրօ. 


ՃԵօսէ Օօօ§1օ 6օօե Տօտրօհ 


Օօօ§1օ 5 տ աւտտւօո ւտ էօ օր§սաշօ էհօ ^օրէժ^ աքօրոաէաո սոժ էօ ասհօ ւէ սո^օրտսհ^ սօօօտտւԵէօ սոժ ստօքսե Օօօ§1օ Տօօհ Տօաօհ հօէբտ րօսժօրտ 
ժ^տ^ՕVօր էհօ ^օր1ժ 5 տ Եօօհտ ^հւէօ հօէբւո^ աւէհօրտ սոժ բսԵհտհօրտ րօահ ոօ^ սսժւօոօօտ. Vօս օսո տօաօհ էհրօս^հ էհօ քսհ էօճէ օք էհւտ Եօօհ օո էհօ ^օԵ 


ս ցհէէթ ։ //հօօճտ. ցօօց16.օօա/ 



Ւււօէօցհսէ՚ւա... 

Բ^ատէօտւ 

Բ 3 էրոսէ“ 63 ո 

V6ր^Ե6ր6^I 


Օհցօր 

16ր–Բ6ցհօտւՁՈ 


□ւցւէւշ©շ1 Ե7 ևյՕՕՏԼ€ 


Ւււօէօցհսքւա... 

Բ^ատէօտւ 

ԲՅէտԱէ‘6911 

76ր3ե6ր631 








□ւցւէ126Շ1 ե7 



□ւցւէ126Շ1 ե7 



է*/\7> | 

ՆՆ 

ԱՀՇ 

1 Ն-ՃՀ 

9 ք 


Ն Կ Ա 8 1) 0. Ո Ի Թ Ի Ի Ու Ու Ե 0 

ՓՈԻ11Տ0ՍԻ ՊնՏւրՈԻԹԵնՆ 

ԳՐԵՑ 

*ք– 8 է ր-ՊՕՂՈՍԷԱՆ 

Փ 


^ ֆ ՜՚% Պտ 1& 

|ք Ւ Ի Թ Ա ր ե ն Ն ՏՊԱ Ր Ա Ն 
1901 


|շա8յըլ աաաոն 

ք ՝ ■ > " 

* - ՝ 

1Ս&* : 


□ւցւէւ26ճ ե7 


Օօօ^Խ 




□ ւցւէ126ճ ե 7 


6 ե7 Օ է խ 



ՆԿՕԼՏՈԳՈհԹՒԻՆ ՝ծ։ե Բ 

ասա* աուօա ա արաւ 


ա աաար օ ք 


65 


շ րՅՅ% 

07/08 02-013-01 »..օ 


օ. 



աա* ււաոտ; 



ԱՋԳ118Ի1) 1ՐԱՏԵ1ւԱԳԱՈՈւ 


•ԱԿԱՏՈՂՈԻԹ^աւ՞ՍԵՕ 

ՓՇԻՍՏՈՍԻ ՊՇՏ1աԻԹԵՇՆ 



։րւ«ԻԹսրեււՆ տպարան 
1901. 


□ւցւէւ26ճ ե7 






հ/1 <–՜ք ձ յ^՝ ^ է֊ ։ ՝»/\*\շտ~ ք Ասօտ4֊(Ձտ՜ւ 

*Ս Կ 11 8 Ո <Լ Ո Ի Թ քւ Ի *Ա *Ս Ե Հ 


ՓնԻՍՏՈՍԻ ՊՇՏ1Ո1ԻԹԵնՆ 

ԳՐԵՑ 

էր՛ Տէր-Պօասհսն 


Փ 


Ած%%« 

1 (> Ւ ( 3 > Ա Ր հ ն % ՏՊսրււո» 
1901. 


□ւցւէւ26շ1 ե7 ևյՕՕՉԼ0 



նւ 

ևէՕ 


□ ւցւէւ 26 ճ ե 7 



ծ՝ԱնԱ8ՈԻՄն 


Փաւստոսի պատմութիւնը մատենագրական եւ 
պատմական խնդիրներով նիւթ է Հանդիսացել բազմա¬ 
թի ւ Հետագօտութիմեների Համար. - Հ. Մ» Հ. Ըամչեան, 
Հ» %• Ինեիմեան, Հ. Ա. Այտնեան , Հրատ. Մխիթարեան 
Հարք, Նոր այր Բիւզանղացի , Հ. 6 . Վ. ԳաթրՄեան , 
ծ. Մատաթեան , Ա. 2/՛. Գարագաշեան , 2/*. էմին, Հ. 9». 

Հարրանալեան , Ն • Հարամնան , 27. Մալխասեան , 
8. Գաղրաշեան, Գր. Խալաթեան , *77. Պատկանեան , 
Հ. Բ. Վ. Սարգսեան , Հ. 9–. Հ. Մէնէվիշեան, Հ. Տ. Վ. 
Տաշեան , Սէն-Մարտէն, նէօման, Փետտիր, Գուտշւ/իղ , 
Գ՝ելցէր , Մարքարտ - «/$«/ Հայազէտ րանասէրների այն 
պատկառելի գումարը , /7/ւ/7^ ստեղծուած է Փաւստոսի 
գրականութեան ներկայ ժողովածուն: 

Թէպէտ այս ընդարձակ աշխատութիւնն իւր որա¬ 
կով եւ քանակով Հարկադրելու ոյժ ունի Փաւստոսի գրա– 
կանութիւնը դասելու առաջինը , պատմաՀօր գրա¬ 

կան ութեան , այնու ամենայնիւ Փաւստոսի պատմու¬ 
թե ան առեզծուածն եւս դեռ մնոսԲ է չլուծուած։ Բոլոր 
Հետագօտութիւնները նայում են պատասխանելու Հինգ 
Հարցի • - ով է եւ ինչ աղգից է Հեղինակը , ^ 

գրուել եւ ինչ լեգուով, ինչնշանակութիւն ունի այդ յի– 
շա տա կարանը պատմութեան Համար , - Հետա– 

գօտութիւնները դեռ եւս չեն խմրուած որեւէ եզյրակա– 
ցութեան շուրիը, ա/*/ չափով կարողա¬ 

նային միտուել քննադատների մէվը միւսին ժխտող 
կարծիքներն այդ Հարցերի մասին . եւ մի գրքոյկ , //// 


□ւցւէւ26շ1 ե7 


Օօօ^Խ 



Ք> 

վերջերս փորձում էր , իբր վճռական մտքով , այղ Հար¬ 
ցերից առաջին չորսը լուծել հայ հողի վրայ, հակառակ 
սպասածին՝՝ պա ամառ հանղիսացաւ անմիջապէս պնդե¬ 
լու, թէ ճշմարտութիւնն այն քննադատների կողմս է 
իբր, որոնց կարծիքները հակառակ տեսութիւնը պա չտ¬ 
պան ելու նշանակութիւն ուսին (Հանդէս Ամս. 1896, 
200—208 , Ա . Մ . Գարագաշեան)։ 

Եթէ Փաւստոսի զրականութիւնը տեսակաւորել 
կամենանք , կից բազմատեսակ առարկութիւնների , ա/Հ///– 
հայեցակետերի, եւ նպատակաւոր՝ յաճախթիւր մեկ¬ 
նում իմնների, երկու ընդհանուր բաժանմունք կը ստա¬ 
նանք* մինչ բանասերների ւ/ի խումբը հեղինակի ազգը, 
լեզուն, հայեցակետն եւ ճաշակը յունական ծ աղումի 
հետ է միացնում, բանասերների երկրորդ խումբը հե¬ 
ղինակին հայ է համարում, առաջին խումբը բնադրի 
ժամանակը Գ*, իսկ թարզմանութի նը Ե• դարն է նշա¬ 
նակում, իսկ երկրորդ խումբը բնագիրը՝ առանց թարգ– 
մանութեան, իբրեւ արդի յիշա տա կարանը, Ե • դարու 
գործ է նկատում։ 

Թէ ինչպես են պայմանաւորուած այդ կարծիք¬ 
ները , այս հարցը մեղ շատ կը հեռացներ բուս խնդրիր • 
դիտելու արժանին այն է, որ բոլոր կարծիքները ծա¬ 
գում են եւ զոյութիւն ունին մէկը ւ/իւսին կից" բացա¬ 
ռապես Փաւստոսի պատմութեան ցուցումների շնորհիւ. 
հեղինակին հայ կամ յոյն ճանաչելու համար հիմքերը 
նոյն եւ մի Փաւստոսի յիշատակարանից են հայթհայ– 
թուած . նրա լեղուն նոյն քան յունաբանութեամբ է ողո– 
ղուած ներկայանում, որքան եւ հայկաբանութեամբ. նրա 
մէջ նոյնքան յունամոլութիւն է խմորուած հռչակւում, 
որքան եւ հայամոլութիւն .* Այդ պատճառով մի բանասեր 
թւում է յունամոլութեան նշաններն եւ յոյն է դատում 
հեղինակին , միւսը թւում է հայամոլութեան վկայու– 
թի մեները՝ ուստի եւ հայ ընդունում հեղինակին։ Կից 


□ւցւէւ 26 ճ ՀյՕՕՀւՀ։ 



Է 

այդ դբութեան միակ թան աս էրն է նորայր Բիւզան/լա¬ 
ցին , որ այղ առծղծուածը փորձում է մեկնել երկու հե¬ 
ղինակ ենթադրելով - հայատեաց յոյն աշխարհական 
եւ ասորի պարկեշտ կրօնաւոր։ 

Փաւստոսի Գրականութեան ներկայ րոպէն ահա 
այղ վի մակի մէջ է• արդարացի է հանդիսանում կու– 
սակցութեան մի կողմը նոյնքան , որրան եւ միւս կողմը • 
եւ ահա այդ պա ամառով ընթացքը, որով ընդունուած է 
եշմարտութիւնը որոնել այդ հարցերի մասին , հանդի¬ 
սանում է նոյնքան ապարդիւն որրան եւ արդիւնաւոր: 
Ահա անմիՀական եղրակացութիւնը , որին մատնացոյց 
է լինում Փաւստոսի գրականութեան արդի վիմակը։ 

Մնհիւ/ն չէ, որ չենր րարեհամբաւում մշմարտու - 
թիւն որոնելու ընթացրը Փաւստոսի գրականութեան 
մէջ . այդ ընթարքով սկզբից ի նկատի չէ առնուած էա¬ 
կանը, մինչ ընդհակառակն, երկրորդակս/նը նախադա– 
սուած է։ Մինչ պատմահօր գրականութեան մէջ բնա¬ 
գրի վաւեբականութեան հարցն առաջինն է՝ “Մար– 
Աբասի ո յիշատակարանի շնորհիւ, եւ նրա պատմական 
ստուգութեան խնդիրն այդ ընթացքով է զբաղեցնում 
քննադատներին, Փաւստոսի գրականութեան մէջ հա¬ 
կառակ ընթացքն է տիրում։ Այն հարցը , թէ Փաւստոսի 
արդի յիշատակարանը, իբրեւ մատենագրական նշխար 
որ չափով համապատասխանում է Հարազատութիւն եւ 
Սրբութիւն գաղափարներին, ֊ այդ հարցն եւ նրա 
րննութիւնը, ազատ հեղինակի ազդից, անձից, լեզուից 
եւ դարից , բացակայում է Փաւստոսի զրականութիւնից: 
Սրդարեւ, հանդիպում են հատ հատ , այս կամ այն կան¬ 
խակալ կարծիքի թելադրութեամբ, անցողակի, երբեմն 
անլրջութեամբ կատարուած նկատողութիւններ մատե¬ 
նագրական հայեացքով, որոնք մոռանալու միտումը հե¬ 
ռու է մեզնից, բայց այդպիսիք բնաւ նշանակութիւն չու– 
նին Սրբութեան չափը սահմանելու խնդրում։ 


0ւցւէւ26օ1 


Օօօ^Խ 



է 

Եթէ Փաւստոսի արդի պատմութիւնը գրուած 
է Դ ՝. կամ Ե» դարում , այժմ՝ Ի . դարի սկզբում՝, 
պահպանում՝ է նա արդեօք այն ցան հարազատութիւն , 
/7/* կարելի լինի կանխաւ ապահովուած> նրա ցուցում¬ 
ները իրրեւ ամէն կասկածից դուրս , ծառայեցնել Գ. 
կամ՝ Ե* դարում ապրող մատենագրի եւ նրա յիշատա– 
կարանի մասին յարուցուած այս կամ այն խնդրի լուծ¬ 
ման - մինչ այս հարցին , ըստ իս, առաջին տեղն յատ– 
կացնելու պարտիցն պէտց է զգար ցննադատութիւնը , 
Փաւստոսի զրականութեան մէՀ՝ ընդհակառակն , վերջին 
տեղն է այն բռնում։ 

Ել ահա այդ հարցին պատասխանելու հաւՈսր մեր 
ս նկատողռւթիւնները ո առաջին փորձն է , որի մի մասը 
մա տացանում ենք Բանասիրութեան: Այնտեղ չեն 
քննուած հեղինակի ազգին , լեզուին եւ անձին վերաբե¬ 
րող հարցերը , եւ այդ պատճառով խուսափել ենք Փաւս– 
տոսի զրականութեան ընդարձակ տեսութիւնից եւս , թէ - 
պէտ ի ւրաքանչիւր դիտողութիւն , որ ուշադրութեան 
արժանի ենք գտել անցեալ զրականութեան մէջ, չենք 
^մոռացել յիշելիւր տեղն ըստ պահանջմԽն հարկի։ 

ԳՐ. 8ԷՐ–Պ0%ՈՍԵԱՆ 


□ւցւէւ26շ1 



ՈւԿնՏՈւՈԻԹււԻՈյՆԵՐ ՓԱԻՍՏՈՍԻ 

ՊստւրոՒԹեէՆ «սրսքերեւււ 

ՄԱՄՍ ԱՌԱՀԻն - ՎԵՑԵՐՈՐԴ ԴՊՐՈՈԹԻԻՆ 

յ. 

Փ աւստոսի պատ մութիւնն սկսւում* է մի 
յաո.աջաբանովդ որ ունի “ ք^իւզան դարան <1|աա^ 
մութիւնք խոս տա բան ութ իւն նախադիտելի ո 
վերնադիրը։ զառաջաբանին Հետեւում* 4՝ 

*|»* դպրութ եան վերնա գրերի ցանկն եւ ապա 
ինքը 4* ♦ դպրութ իւնն , իբրեւ սկիզբն Փ ալ ^ 
ստոսի պատմութեան։ \\յնուՀետեւ էյ. 

եւ ,0 դպրութիւէլքն Հ եւս ունին վերնադրերի 
բանկ՝ նախակար դուաե Համապատասխանող 
դպրութիւնիբ . ր պյ$ սչյը եւս յատկական նախա** 
դիտելի չունին նրանք , ըստ որում՝ յիշեաԼ նախա*. 
դիտելին՝ իբրեւ յա ռաջա բան՝ վերաբերում՝ ե 
չորս դպրութեանչլ եւ.ս միանդամից։ 4 

Հետպքլրքիր ե պ/դ նախադիտեցին իւր մա*, 
սերի Հա մե մատ ութ եան մեջ* նա սկսւում՝ ե -ր* 
ս Այւր ե ի դպրութիւնս երրորդ պատմու 

թ եանչլս . մ ա ման ա կա դիր կանոնք մատենից եւ առ 
նմին էրղՀք֊ՀԼֆաՀփ ո ♦ իսկ վերջանում* ե 

Հաաուաեովյ որի առաջին տողն ե - ս ^ Լ է ո 1 ,ս 

♦շ*ւտս 1 


0ւցւէւ26ճ ե7 



2 


խ ոճ ամանս ^քէ–յ|՚*^յ| ք ժՒ լ Ը ա ~ 

քանչիսր յէ՚֊ր գլոսիտս պատոսաստեցի մինչես 
ի կատարած սորին ո ւ նաէսագիտելոս 

ասաջին ես վերջին տողերը երկոսսն եսս Փ աւ ՝> 
ստոսի պատմութևաե կաղմհսթեան են նայոսմ՝ ես 
այնոս ամենայնիս տարրերսոսմ՝ են իրարիւյ պատ*֊ 
մոսթեան ամրողջոսթիսնը ^յիշելոսմ ՝♦ մեկրնրան * 
ցիր վկայոսմ * ե պատտէոսթ իսնը երելը գպրոս*. 
թե անց մեջյւ իսկ միսսը - չորս։ 

^աիտագ իտելոս մեջ֊ մի աքը տեղ ընդՀա*. 

նոսր մսքով֊ կարդոստՐ ենք* - ս են սորա չորք 

մաաեանք ես չորեքին միոյ է > ( ,ա Ց ^քիչատակա*. 
րակք են ։ ո ս չորք մաաեանք ո իմաստն 

անտարբեր մտքով կարող֊ ե վերարերոսիը թե 
չորք Օ֊ոքրոսթիսնից կաղմհսած մի պատ մութե ան , 
ես թե մի պատմոսթ և ան , որ ունենաք բաքի երեք 
դպրոսթիւնից, նաես մի նաիտագրեաը մասն 
ս ժամանակագիր կանոնք մատ ենիք ո թորա գրով֊ տ 
ՀՀսրեէքն ս են սոքա չրրք մատեսձտ ո թօսքերն սչքե 
նշանակոսթիսևն ոսնին , որ Հաշտեցնոսմ՝ են նա*, 
քսագիտելոս աո. աջին ես վերջին տողերի իմաստը 
գպրոսթևանց քանակոսթեան մասին։ 

՝Ա՝իսս կողմից, ինշսլես առաջիկայոսմ" Փ աս*, 
ստոսի պատ մոսթեան բնագրի իտնդիրը քննելս ս 

միջոցին հանէէամանօրեն կը պարպենք, - այստեղ֊ 

նկատել պեպք ե % որ “ ժամանակագիր կանոնք մա*, 
տենից ո վերնա գիրն իսր ար գի գորՆ աՆ ոսթե անց 
մեջ փոխարինոսմ* ե ես գլոսիտ , ես գպրոսթիսն , 
ես ցանկ իտ/աստներին անիտտիր կերպովդ, այգ 
վերնադիրը դան ազան իմաստներով նշանակոսած 


0ւցւէւ26ճ ե7 



Ց 


ե մերթ ցանկի) ւեերթ գպրութեան եւ մերթ յա*, 
տուկ մի գլխի ճակատին , եւ մերթ գպրութեան 
վերջում՝ իբրև է. վերջաբան է )*<–Հ> պ/գ վիճակով 
• ս ժամանակագրիր կանոկք մատենից ո վերնագիրը 
մի հակագրութիւն ե հանդիսանում՝ նախագիծ 

տելու տողին - ս ժամանակագիր կանոկք մաաե*, 

նից եւ աո, նմքւն գպրութիւնք երեք , ո ուր պ/գ 
վերնադիրը ոչ֊ գլուխ , ոչ֊ գպրութիւն եւ ոչ֊ ցանկ 
նշանակելու վիճակ ունի է ընդհակառակն 

մի առանձին հաաուաե ե ակնարկում՝՝ գպրու*. 
թիւններից ուրոյն եւ նախադաս վիճակի մէլ։ 

՛Այսպես ուրեմն) նախադիտելու մեջ֊ շրր ս 
տարբեր կերպ ե սահմանուաե պատմութեան 
կաղմութիւնը . 1. ժամանակագիր կանոկք մա*, 

տենից) 2. երեք գպրութիւնք , 3» մատեանք 

եւ 4» գպրութիւնք ։ Արդ՝ ինչով ե պսԱ֊ 

մանաւորուաե այս բ ո լորր ♦ ի նչո ւ հեղինակը մի 
փոքրիկ յա ռաջա բանի. մեջ֊ պիտի գորհաեեր 
այւքան բագմագան եղանակները) որոնցով ար*. 
աայայտուաՆ ե նոյն եւ մի խնգիրըէ \%նշու հե*. 
ղխնակն ս երեք գպրութիւն ո իմաստը տարբեր 
նշանակելով) քան ս ժամանակագիր կանոկք մա*, 
տերևից ո կոշուտեր , ապա պիտի դաոնար բոլորն 
անխտիր * շըքք գպրութիւն ո կոչեր եւ այլեւս 
վերադիր կերպով *չպք մատեանք ո իմաստի 
տակ ամփոփեր թե մեկն եւ. թե միւսը *: 

1 1 կարելի է մի թ ոս արան ական դոր&ոդու֊ 

թ՜իէ֊ն կատարել - արդի դպրութ– և անց թուից հանել “նա, 

ի$ա Գ իաեւիի յիշաե երեք թիլը (4֊֊3) » ե *– *Գ 

դպրո*.թիւ.նը համարել ս ժամանակագիր կանոնը մատենից » 

1 * 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



4 


՛շարունակելով դիտել նաի*ադ իտելին * 
տե սնում՝ ենք , /»Հյ երկու այլ հատուաե եւս ունի 
նա , որոնք կրկնուաե ե պաամհւթեան վեր*֊ 

ջին սահմանը^ ր ս է)3 Պ* հ^ րտ Պք^թԷւ է աա րրերու– 

թե ամի ♦ նրանք իք մեֆը հաղորդում՝ ե միայն ^ ♦ ( 
քի ♦ եւ . դպրութեաևք ր ո վանդակ ու թիւնն եւ 
դրուաեքի վերջին սահմանը Նշանակում՝ ե ^Էշ/Է 
հ* 44՝ •դյն ե վերջին դչուխը , իսկ միւսը յիշում՝ 
ե •դյդ է ԼՈ Ս 9 1 է էԼ Ջ»* դպրօւթեան բովանդակութիւնն 
եւ դրուաեքի վերջին սահմանն ***)** անդամ՝ 
նշանակուան են դպրութ եան վերջին դլուխ^ 
ներըէ Ա^ա ս Լ) ր Է հաաուանները * 

Շ* Ռ ♦ 

\\յ«իեքն կարգ անցելոք ժամանակագիր արարեալ 

իրաց գար եք եւ վարք ի թագաւոյաւթ-ենէն ի)1է»« 

ցիւրպքանչիւլ » ելսյաշխար֊ րովու որգւոյ ՏՐԳ աաս Ս 
հե" քահանպյապեաաք սրր*~ Ւ միւս վերջին 

բոց արանց Լ^ստուեոյ , եւ ժամանակն վատթարելսյ 
թ՜ագալ արաց ա նրանց ար֊ . թագալ ո բացն Հայոց , եւ 
խարհաց արշակոլնեաց եւ է ^քահանայապետութենեն 
զօրավարաց ՚ արանց անուա– 1 Լրթանալ որգւոյ է \*րիգ ո րի 
նեաց նախարարաց եւ աո.աՀնոյ քահանայապետի 

խա գաղութ եան եւ պաաե*֊ ^լ(–– ցայնոսիկ ի վեր ջինսն 


կոշաւաե հատսսաեը։ Այ7՜ վերքթն ապա նոյն դատել արդի 
*|*. դպր> հետ է այսինքն Ա ժամանակագիր կանանք մատենից 
եւ աո. նմին երեք գպրաւթի* նք ո խօսքերր է/եկնել ***|»» 
դպրոսթիւն ել աո. նժին , է* էւ (Լ. դպրութիւն^ է Այ^ 
պես ե դաաել նաեւ Հ. (\. |Լ^. \)արգսեան Ա\գաթ. եւ իւր 
բագմ. գաղտնիք. եԼ 122 — 3 )» "ՐՒյ Ա“*կ“Ա ն % ար է* ան եւԱ 
տեղեկանում ենք թե Ա Է»աոտաբանաւթ եան նախադիտելեաց 
յ^քլ՝ < Ւ* դպրսւթիւնը ժամանակագիր կանանք մատենից կ* տ– 
նաւանե ո * Այ՚Ւ Ոէ –գգ ա կԷ ղրպարտաւթիւ֊ն ե, շկպ/ սֆ ձեոա¬ 
գիր* ա րէ •Հն հեղինակը դպրա֊թիւնն այդպես անսւ ա֊ 
ներ ♦«. * 


0ւցւէւ26ճ ե7 



5 

րապմին էէ շինսւթ-եան եւ արք կային գչխաւարք եաղիս֊ 
աւերածոյ ես արդարալ*. կա պո է* ր Հ այ ույ ւ 
թ եան՛ եւ. անօրկնասթեան 
եւ֊ աոաաւահպաշաաւ թ՜նան 
եւ. ամրարշաոալ֊թ՜եան ։ 

թե մինշեւ ուր ե շարունակվում՝ պատ*, 
մութիւնը , ս Լ) է ի հ ա ր&ի պատասխանն րոտ ա*. 
ո֊աջին հատուահի ե մինչևւ սուրբ ^քահանայա*. 
պեաևերի , արշակունի թագաւորնելւի ևւ ֊բաֆ 
զորավարների մահը։ ք ^այց հարկ և նկատել^ որ 
պյդ որոշումի սոսկ մահուան չե նայում ՝, այլ 
սուրբ յյլա հան այ ապե տների , արշակունի միա*. 
պևտնևրիյ ևւ էլօր ավարների սպաո֊ուելուն ։ 

\\սակայն ինչ֊ իմաստ վերագրենք , անփոփոխ 

և պյն , որ ոչյդ սահմանումն ևրը ր միանում՝ ևն ըստ 
իմաստի ճիշգ ևւ անթերի մի միայն |^« դպրու*. 

թևան վերջին գլուխներին , 22-32՝*Ս^7 ™եսի) 

3 V վերջին \^րշոակ ունի $1իապևտի) ևւ 44 % (քա1ր/ււ.^ 
մահուան նկարագիրնևրն են։ (^1» նկատենք , 
/»հ> առաջին հատ ուա Նի սահման ահ՜ կե տ երի մեջ 
չկայ մեկը յ որ\չ + գպրութևան չվերաբերեր | ^ 
վերաբերեր ՏԼ՝ գպրութևան ) ուր բացակայում՝ ե 
որեւե պօրավարի մասին ցիշատակոէ, թիւնը է Նոյն*, 
պես որեւե (\րշակունի միապետի մահուան նկա*. 
ր ա գիբր * այնտեղ յիշւում՝ են երկու թագաւոբ է 
որոնց մահն իսկ շե ցիշուահ՜։ *\չոյն կերպ ,0. 
գպրութևան մեջ֊ յիշուահ՜ են |)« ^երսեոի յա– 
ջորգներըյ բւս/ց նրանը սուրբ ա (1ք \\ստուհոյ շեն 
կոչուաե հեղինակից , այլ ընդհակառակն ագահ 
եւ անուդգայ գնացի էյյ « նոյն իսկ րահանայ ապետ 
շեն կոշուաՆ այ է սոսկ ս գչխաւոր եպիսկոպոս աց ո է 


0ւցւէւ26ճ ե7 



6 


Այսպես ուրեմն առ աջին Հատորանի որո֊. 
շումից դուրս ե մնում* դպրու թիւնը^ որի 

պատմուած ե Արշակունեաց իշխանութեան վատ֊, 
թարանալն եւ դլխաւոր կոշուած եպիսկոպոսների 
ցուցակը, ուստի հարկաւոր եր մի երկրորդ որո֊. 
շոլմն կցել֊ առաջինին ) եւ ահա այդ երկրորդ 
որոշումը դտնոււՐ ենք երկրորդ հատուածի մեջ֊* 
այս երկրորդ որոշումովդ 4֊, որ դպրու֊թիւնը 

կարողանում* ե կցուիլլ֊ էյ • դպրութ եան ծայրին՝ 
ղվեի առաջին հատ ու ած ի սահմանման • ըստ եր֊. 
կրորդ հատուածի , պատմւււ իմիւնը շարունակ*֊ 
ւում* ե մինշեւ թագ աւ որն երի վատթ արելու 
ժամանակն եւ ս մինշեւ ց այն ո սիկ ի վեր ջինսն » ո քք 
կային դլխաւոր եպիսկոպոպք Հս^օյ ո ։ 

Ս ակ այն օրինակով֊ աւելի պարդ֊ կացուցած 
պիտի լինենք երկու հատուահների տարրեր նշա֊. 
նակութիւնը ♦ եթե հրաաարակուի միայն • հա֊, 
տուածն եւ նրան հետեւին եւ ♦ դպրու–֊. 

թիւնքը միայն , այդպիսի խմրագրութեամր եւս 
անվիճելի կը հ անդի սան այ ֆաւսաոսի պատմու֊. 
թեան ամբողջութիւևը. իսկ եթե ա * հատուածին 

հետեւեն բոլոր շրր ս ^^է^^թի^լքը - այն դեպ*֊ 

յ»ում* ,Չ . դպրութեան ներկայ ութ իւնը շեր կա֊, 
պուիլւ նախադիտելու այսինքն ա հատուածի 
հետ այ*ի կապն ունենալու համար հարկաւոր 
ե անպատճառ ի հատուածի ներկայութ իւնը։ 

Այսպես՝ ամւիոփելով տեսնում* ենք ք որ 
ևրկ ու կ ա րդի կրկնութիւն ունի նախա գՒ տ ելքն* 
նախ ՝ յիշուած ե պատ մութ եան կադմութի ւնը 
միանդամ* երեք « միւս անդամ*շորս դպրութեան 


□ւցւէւ26շ1 ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



7 


Աէջ* երկրորդ յիշու ահ է պատ մութե ան 
սաՀմանը է որ Համապատասխանս». մ ե մի անգամ 
• դպրութ եան , միլս անգամ" ,0 . դպրութ եան 
/վերջինգլուխներին ։ Այ^. կրկնութիւնները ղու֊ 
գագիպօրկն միա%ու»Ր են եւ վկայում՝ թե նախա֊ 
գիտելու եւ թե ամբոզք^ պատմււթեան այլայլումն 
ըստ կադմութեան եւ ըստ բովանդակութեան ^ 

ըստ կադմութեան - որովՀետեւ այն բաժան֊ 

մհւնքը , որ Հասկանալի ե ս ժամանակագիր կա֊ 
նոկք մատ են իր եւ աո. նմվ/և դպրութ ի ւնք երեր ո 
խօսքերիր , ներկայ Փ աւստոսի պատ մութիւնը 

չունի։ (Կ/տ բովան դա կութ եսսն . - որովՀետեւ 

ժամանակագիր կանոնը մ ատեն իր Հատուահըչվլայ 
դպրութիւնների շարքում եւ նախադաս վխճա֊ 
կո վ | ել բարի այդ % բնագրի լիերին ական սա Հ մանը 
Համապատասխանում եր հ * դպրութ եան վերքին 
գլուխներին , իսկ այժմ պյդ սաՀմաՍնընդարձա֊ 
կելյրահ ե մվ/նշեւ * դպրութ եան /վերջին գլուխ֊ 


ները ։* 


*Հրախորդ եզր ա կար ու թի ւնիր ձ աա 
ներ ե% հագու մ . որոնել՜ ս ժամանակագիր կանմկը 
մա տ են իր ո Հատու ահի Հետքերը ) վերականգնել՜ 
բնագրի արտպքին կազմսւթիւնն եւ ներքին բո֊ 
վանդակութիւնը^ մեկուսարնել՜ արդի էս մրա֊ 
գրութեան մեջ֊ յ ետ սա մուտ մասերը , սա Հ ման ել լ 

է Փ աւսաոսի պտոէոմհսքմ ես/և խո սսւաբան ու. թնան 
ս շաա մութ» չինելը հիմք աա-նելով֊, Ա. <Հ*արագաշեան նկա֊ 
•"Խլ է , թ֊ե խոոո»աբանութ֊իւ.նը մի երկրորդ գրչի գործ֊ է 

եւ. ոչ֊ թն բուն հեղինակի. ($ես “Հանդէո Ա 1896/200/*) * 


0ւցւէւ26ճ ե7 



8 


այլայլման ժամանակը , Ղ՜քՂ՜եէ֊ պայմաններն ես 
այլայլման ժամանակակից գրականութիւնն առ*, 
ըևշարար եսն եսն։ քՀայց "ԱՂ՝ Ւ ո ԱքՈԼ ^ 

ր աժ անենք ես Ա \ է կատողոսթիսճներիս ո ք\. ես <$%♦ 
մասերի 4՚| ^ քննենք ս Ս ր է խնդիրները, իսկ 

յ ա ջըր*է եջերոսմ՝ պիտի նկարագրենք ա Օ . դպրոս 
թեան յե ասա մուտ վի՛ճակը միայն է 

2 – 

*| ^ախագիտելու էյ ցետոյ^ առաջինը ,9. 
դպրութի ւնն ինքն ե ւ «/» գոյութիւն ստանա լոս 

հարցը թե ժամանակի ես թե եղանակի նկատ*. 
մամլլ Հիմներ ե ներկայացնում վճռելու այնպես ք 
^4՜ ա/Ն կարկատան ե ես կցոլան ե Փ ասսաոսի 
պատ մութ եան ու ֊շ~ ժամանակ։ 

^ախ ես առաջ դիտենք խմբադրակւմն 
քանի մի անսովորութիւԱներ ։ 

*| ք ախակարգուաե մի ցանկ ես ապա պատ*, 
մութիւնը 1 6 դչքսի բաժանաե է ութանալ֊ ^ % սուգ 
եջի մեջՀ աՀա /). գպրու թ եան արտաքին պատ*, 
կերը։ 1^պ ա ութ տողից կաղմէւան մի վերնագիր 
մեկ ես կես եջ~ պատմոսթեան Համար , որն ա*. 
ռ աջին գլխի մեջ֊ կեն ղրոնացան ե ։ իէ*( , ^ աէ ~ –/ >ա * > 

ղաքական պատմութիւն : վերնադիրն 

պյգ մտքով֊ մի Հակապատկեր ե առաջին վեր*, 
նագրին ♦ Նա րո վանդակում ե միանգամից 12 
գլխի բովան գա կութ ի ւնը այն ե ^"«– 

յ՝Ա~"6՝Ե* ^ձ. առաջին վերնա գիրը նայ ում ե 

մի միայն առաջին գլխին։ - ՀՀնայան իւր ըիգ՝*֊ 

արձակ բովան գա կութ եան , այն ու ամենայնիս 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



9 


երկրորդ վե՛րնադիրը տեդաւորուաե 4* երկրորդ 
գլխի ճակատին , իրրեւ.նրան յաաու֊կ։ աՀ^ւ 

վերնա դ իրը ♦ ս (՛Հա դադս ե պիսկոպոսարն է ոհ> 4*. 
րեւելիք եին ժամանակի ի մա սինն յաշ֊, 

խարհին \սոսրովու յերկրին Հա^ո^՝ որ ընդ Պ 4 "/»– 
սիր ձերւամր եին ։ ո - ր*այր նա է որ այս վեր*֊ 
նադիրը տեղաւորեը ե (*• գլխի ճակատին ^ նա 
ինքն ելնկատեէե եւ փորձ ե աբեը ուղղելու իւր 
սխալը յ ատ կա պես . գէխի համար մի վերնա*֊ 
գիր ստեդեելովյ որն եւ. կրեք ե ընդհանուր 
վերնա գ րին . Ա< %ախ վասն վար ուր <) ալին այ ո 

Ըրւտափոյիմ եղրակարութ իւն շենք ուղում՛ 
անել։ Այդպիսի երեւոյթ դպրութեան մէջ^ 

միակը շե% եւ երկրորդ օրինակն ակնյայտնի ե կա*֊ 
րուրանում՝ կրկրումը։ \յ.րեւելի եպիսկոպոսների 

պատ մութիւնը (\ է եւ Ժ*Ա–- գ 1 * լ ի Ա ների 

մե^ ե ւ ի Ա կ մի ջան կ ե ալ Ը—^ գլուխները մի 
անարժան) ագահ եւ տգետ եպիսկոպոսի պատ֊, 
մութիւնն ե* ս է/ ր է պատճառ, ով֊ ըստ բովան դա֊, 
կութեան) շարքի միջիր դուրս են մնում՝ նոքա 
եւ շեն մտնում՝ ք\. գլխի ճակատին նկատաե 
ընդհանուր վերնագրի տակ։* քևայր այդ երեք 
գլուխը շյսթքիր դուրս են մնում՝ նաեւ ըստ կագ֊, 
մութեան ♦ Ը գ շուխն ունի մի վերնագիր , որ ամԼ 
փոփում՝ ե նաեւ թ» եւ ^ գլուխների» բովան*֊ 

դա կութ իւն է ր, որ ե - ս ՀՀաղագս ^ո հանն ու ե֊, 

պիսկոպոսի եւ վար ուր նորա եւ ագահութեան 
սորա ) եւ անմտութեան ել շաղաշուտ խօսիրն եւ 
գ որն որն եւ նշանարն ^ որ յ^ստուեոյ 

ի վեիայ նորա եղեն երբեմն Լ —— եթե որպես 


0ւցւէւ26ճ ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



10 


յեդչտ եւ առնոյր զագահութիւն ի 

դաւորացն ^ր= Ժ*)» * Աէ/^ ընդարձակ վերնա *., 
գիրը, որ՝ համաձայն մեր փակագծերի, պիտիքՀ 
ր աժան ու. ած լիներ Ը, թ» ես ^ գլուխների ճա*., 
կատին , այժմ՝ միայն Ը գլխին ե կցուած \ իսկ |^> 
եւ գլուխների համար նշանակուած են ս 0ա^ 
/լագս նորին ՀՀոհաննու ո ձեւով վերնագրեր է 

Այ« երեւոյթը ման ասանդ որեւե ենթա^ Հ 
գրուիմիւն չի թոյլատրում ՝♦ պարզ֊ ե% որ խմբած 
գրողը հատ ու անների ե բաժ անել֊ մատենագրած 
կան նշխարի ամբողջութիւնը գլուխներ ստանա**՝ 
չու նպատակով է եւ այդ ամբողՀուիժե ան վերնա** 
գիրն ընդօրինակելով հատու ահն երիչյ առաջինի 
համար , անդիտարար անհոգ ե գտնուել֊ կամ՝ 
անուշադիր է վերնադիրն եւս ր աժ անել մասերի 
եւ տեղաւորել֊ համապատասխանող գլուխների 
՛ճակատին ♦ բայց նորստեղծ երկու գ/խի համար՝ 

/սյնու ամենայնիս է վերնագրի կ ա րիք տեսնելով , 
միամտորեն , նրանց վերնա գիրը (Լ գլխի ճակատին 
թողնելուց յետոյ ք ստեղծել֊ ե կրկնաբար ս 0ա*. 
զագս նորին (Հոհաննու ր ձեւով երկու վերնագիր է 

*Նգքն կերպ գոյացեը են նաեւ ք\-է եւ - 

գլուխները, եւ նրանց վերնագրերը ս 0ա^ 
դադս Լայս անունի եպ իսկոպոս ին ո ձեւով է 

դիտելով ուրեմն գլուխների արտաքին 
կա/լմութիւնն իւր արդի վիճակովտեսնում՝ ենք 
որ ՀԼ. դպրու թեան 10. գլուխը շորս մասի ե բա*, 
ժանւում՝, շորս մատենագրական նշխարից գոյա*. 
ցած նկատելով ամբողջ գպրութիւնը. />♦ Ա ք 

2) Ջ.* ք՝–է ել ժէէ֊ժ-հ. 3) Ք.« Ը — ժ՝ 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



11 

4) Ջ.– Ժ-Ջ ֊ ահա պյն բաժանմունքը , որ էն Հա*, 
մա պատասխան են գլուխները Նա ևս ըստ բովան*, 
դակութեան ։ 

ՀՀ այգ մատենագրա կաննշխարի ամբող^ու*, 
իժիւնը գլուխների բաժանելու.– մեջ֊ իսկ ուշադիր 
շե եղան խմբագրողը . քերականական ձեւը % որ 
ամբողջոսխեան վիճակում՝ ըստ տեղի 4 գորհա*. 
նուան ՝եղել֊ % բաժան մասերի մէջ~ նոյե ձևւն 
այսօր անտեղի և ներկայանում ՝♦ այդպես ե 9» 
Գ1ե*է նախագասութիւնը. Ա բ ա^ք միայն վասն 
կրօնիչխ Հան դերձոյն զեգեալ կարգն րստ կրօ*, 
նիքն Հիալին այ գնային սոքա ո * ^ գ լխի մեջ~ խ 0, (քը 
միայն Ա սպուրակեսի մասին ե եւ պյդ պա աճա*, 
ոով գորնողութ իւն նշանակող֊ խօսքերն եդակի 
պիտի լինեն 9 ինչպես եւ են * եկար^ առավնոր*. 
դե ար , . պյդ երկու խօսքիր յետոյ մանաւանդ 
ս գնային սոքա ո ձեւը պարտ ենք վերադրել սոսկ 
անՀնաղանդ գրչի կա մա կոր ութ եան , որ անփոփոխ 
ընդօրինակել֊ ե աէ 19–ի լ ֊ըիտ ^ ^ձ. ո ք* յար մար եր 
նրա ամբալջութեան) ուր խօւչքը նաեւ ՀՀաՀակին 
եր վերաբերում՝։ \%սկ պյսօր ՀԼաՀակի պատմու–*. 
խիւնը նախորդ գլխի մեջ~ դնելով է եւ այնէ տեղ֊ 

լռելով ԷաՀակի պ2Հնասիրութեսն մասին - 

հե տեւեալ֊ գլխում՝ Ա յսպուրակի պատմուքժեան 
մեջ֊ ՛Հա Հակի պատ մուխ իւնը նորիր մ ի2^(է ե 
աՀա , որ անտեղի ե դաոնում ՝, ս գնային սոքա ո 

ձեւի մեջ% 

^լուի/ներ ստեղն ե էյ *\%պրութիւն կաղմել֊ 

- այդ ջանքն այնքան ղօրեղ֊ ե ^Ղէև 

գրողի մեջ^յ որ առանր նկատելու է տարբեր աղ*. 


0ւցւէւ26ճ ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



12 


բիւրներից յըաղել ե միեւնոյն պատ մււթիւնն եւ 
երկու գլուխ ե կազմել+ օր. Ասպուրակին են 
նայում՝ մի անդ ամից ղ» ես դլուիսևերը, աղ֊ 

բիւրը տարբեր լինելն երեսում ե նրան էր , որ 
1 * ի մեջ~ Ա գնային սոքա ո ձեսը դարձել ե 

ս գնայր նա ո * 2* ս ք Լամղայեսլ ո խօատը ոլ ՛Հա֊ 
Հակի ես Ասպուրակի ես ոլ իսկ ի) ասեն ի մասին 

շե գորհ-ահ՜ոսաե Փ* -*ի գլ. ուրեմն Հյաաոսկ 

4՜ Հանդիսանում այն աղբիւրին , ո րի*ք վ*աղոսաե 

է փԵ փ յիւ. ոսա ^ 

բակ Աղբիանոսի տոՀմից ե կամ՝ \^անաղկերտից 
է » ինչպես այդ յիշուաե ե *Ւ 4* <հէ* ^ 

յիշւոսմ ե քմոյլ Հովե*–) ի ս կ 
*Ւ գւխի մեջ֊ թ ուլոսթեան մասին ոլ մի խօսը 

շքրգյ 1 պյլ դր ա փոխարեն յիշւոսմ ե իբրեւ ա֊ 

ո. ախ որ դոդ դրամն քսոսրովու. այգ պաշտօնն 
իբր ես նշան ա լոր վարում՝ եր երբեմն Աղբիանոս , 
ըստ աթ անդ եզո սի (պր • շքին)« 

է եւ յ» 1 ). գլուխները ն ոխ պես կրկնուքմիւև 
են » երկու գլուխներն եսս ասենոյ եպիսկոպոս֊. 
ներին են յիշում։ քՀայց Հեղինակ խմբագրողն 
ունի օրինակներ) որ մի գլխի մեջ֊ երկու անձի 
մասին միանգամից ե պատմել նա . այդպես ե 
Ա. գլ. Փ աւստոս ես Զըրթ եպիսկոպոսների մա֊ 
սիե ♦ այդպես ե գլուխը , ուր $իրիկ ես 1 քով֊ 
սես եպիսկոպոսներն են յիշուաե։ \^րգ % "Ագ 
սովորութիւնն ունենալուց յետոյ յ ման աս անդ թե 
ք Հասենի երկու եպիսկոպոսին մի գլխի ժՒ^ 

շէյը*֊*) մ^տոյ , նոյն քՀասենի երրորդ եպիսկոպոսին 
մի աո.անձին է »րգ գլուխն յատկացնելը կամ աղ֊ 


□ւցւէւշ©շ1 ե7 



13 

բք»ւրէ աարբերոսթեան ես կամ՝ գլուխներ ստեղ֊ 
հրելու, ջանքի արդիւնք է հանդիսանում՝։ Այդ. 
մետով պակաս հետաքրքիր չի ես հեաեւեալը* 
մի այնակե աչքների պատմութիւնը <Հ. դպրոսթեա՚կ 
մեջ մեկուսի դիրքով֊ ամփոփոսաե ե Ց՝ՏԼ՝րդ գլխի 
մեջ* ուր յիշու ած են *\*ինդ ես իսր աշակերտները ֊• 
պյդպիսի խմբագրական վարմունքի տեր մի հե 
գինակ յանկարծ առանձին գլխով, եպիսկոպոս֊ 
ների պատմութեան շարքում՝, Զ>–րդ գլխի մեջ 

պատմում՝ Է մի միայնակեացի մասին - 

աո մի։ Հասկանալի ե* որ մի դրդիը պատճառ 
եղել֊ ե պյդ բ ո լ ո րի համար « ես պատճառն այն 
ե ♦ որ Ե* ես Ջ րդ գլուխներն իրո*րիշ անբաժան 
մի հատու ած էին երբեմն, որը խմբագրողն եր֊ 
կոս մասի բաժանելով թողել֊ ե իր ա ր մՆտաւոր 
վիճակի մեջ Էա 

\\ից այդ բոլորին նկատել֊ հարկասոբ ե 
նաես, որ Ասպուրակի պատմութեան, \Հասենի 
եպիսկոպոսների ես մի այնակե աչքների կրկնաբար 
յիշատակութիւնը մի խելարի հմտութեամբ դա֊ 
սա լորու ած են երկրորգ ընդհանուր վերնագրի 
ընդարձակ գլուխներից աո աջ եւ յետոյ . այդ 
հեռասոր դիրքով անզգալի ե դառնում՝ միեսնոյն 
անձի ես նոյնիմաստ պատմութեան կրկնաբար 
յիշոսիլյլ ։ Ւպյց խմբագրողը ստիպուած ե ^դել 
հատուածներն իրար մեջ հիւսեէ֊, որպես զի 
նրանց մի ու թ եան հետքն անհետանալ ♦ եթե նախ 
երեսելի եպիսկոպոսների պատմութիւնը դա սաս֊ 
որեր անընդհատ կերպով ես ապա թե % Աոհան 
եպիսկոպոսի պատմութիւնը կարգեր, արդարես 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



14 


նիսթի յ ոճի ես շարադրոսթեան աարբերութիսնը 
ես կաղմոսթիւնն ակնյայտնի պիտի դարձնեին 
կցկբրէսմի* դրանից խուսափ և լոս վահրով աՀա % 
խմբագրողը փՀ*րցրևլև երեսելի եպիսկոպոսների 
պատմոսթիսնը , երկոս կես ե արել, ես տե*. 

ղոսմ* դասել ե քֆոՀան եպիսկոպոսի պատմոս*. 
թիսնը (Հգլոսխ Նախադաս թողնելով֊ ևս էյ կամ ՝,9* 
Հաշոսաև նաես ս դլխասոր աբեղայից ո *\*խնդի 
պատմոսթիսնը 9 յետ դասելով։ 

խմբագրական պայմանների շաքքոսմ՝ դա*, 
սոսմ՝ ենք նաես Հեղինակի սովորական ես գործ*, 
տևական ձեսերը յ ես եղանակներդ որոնց Հա*, 
տկոսաև ե նրա, դբիչըլ* \\,յ սս /ե ս առաջին երերը 
դպբոսթեան մեջ՜ գլուխների սկսոսաևքներն ի մի 
խմբելովդ եթե կա մեն ակը մի լանդՀ անոսր կար*, 
դ ասորոսթ ե աև ենթարկել ք ի ս կոյն աչքի կը 
ղարնե մի անվի՛ճելի մհՆ ամասնոսթիսն դլոսխների) 
որոնք սկսսոսմ՝ են ժամանակ արա այ այ տող֊ որեսե 

խոսքով | որ միշտ անորոշ՜ միտք ունի սակայն - 

ս ապա , յալն մ՝ ժամանակի , այնոսՀետես , իժա*. 
մոսն , իբրես) յայնժամ* ո ե սայլն ։*^ոյն պյդ երես*, 
ոյթլլ նկատելի ե ամեն մի դպբոսթեան Համար , 
առանձին աո֊ ահ՜ ։ խնդրոս մ՝ ,9* դպրոսթիսնը 

ր ացառոսթիսն ե • ^,9 ֊ դ էխից ե պ/ն կաղմոսաև ես 
Նրանցից ինն դլոսխ մինորաձես սկսոսաևք ոսևին 

— ս <7*ո» Աքրս ււյԳՔ ա ^Խ յ /րտ ^յ 

նոսմ՝ ենք , որ առաջին երեք դպբոսթեան մեք֊ 
ընդամենը Հարիսր քսան շորս միայն մի 

դլոսխ Համանման սկսոսաՆք ոսնի* - ս ^ւ եր 

մարդպետն Հպ/ր պյր չար ևս Նանրաբարոյիսք ^ 


0ւցւէւ26ճ ե7 



15 


(<ւ– յ»*Ւ*) ուհե տեւ դիտելով ,Չ. դպրու թեան 

ս եր ո սկսուաեք ունեցող֊ գլուխները - այն է՝ ք** 

Ե* Ք>» մ*Ա* Ժ*Տ՝ւ Ժ*Գ» - տեսնում՝ ենք 

որ բոլորը մանում՝ են աո.աջին ընդհանուր վերնա֊ 
դրի աակ , բացառապես՝ երեւելի եպիսկոպոսների 
պատմութ իւնն հաղորդող֊ հատուաեի մասերն են ։ 

|սէ մրագրականին ե պատկանում՝ եւ •ծր֊ 
նա գրերի կազմութիւնը ♦ մինչ֊ Այ ք* է Ը եւ 
գլուխներն ընդարձակ վերնագրեր ունին) կազ֊ 
մուաե 8 » 5 ել 3 տողերից , մնաց ահ՜ գլուխները 

մի չոր ուցամսլք կաղմու թիւն ունին - ս յաղագս 

^ այս անունի եպիսկոպոսին ո ։ |Հեչից ե աո.աջացել֊ 
այս շորս գեր եւ 12 վտիտ վերնագրերի վի՛ճակը ♦ 
ուշադիր (էջելով՝ տեսնում՝ եէլք , որ շորս դեր 
վևրնադրերլ » չորս մատենագրական նշխ արն երից 
մնացորդներ են ք իսկ 12 վտիտ վերնագրերից 
տասն աոաջին ընդհանուր վերնագրի մասն են % 
եւ երկուսն երկրորդ ընդհանուր վերնագրի ։ 

մե կն ութ ե ամի չորս դեր վերնա գրերըյուշ֊ 
արձաններ են չորուցամաք կրէլնուող֊ 12 վեր֊ 
նագրերի շար այ արու թեան ւ^-^ք մատենա֊ 

.գրական նշիսսրների իրար կցման ։ 

3 * 

<> ♦ ՚իպրու թեան ր ո վանդակ ութ իւնն եր֊ 
.կու մասի ե րաժանւում « առաջին գէյւխը վ>ա֊ 

դար ական պատ մութ եան ե նայում ։ ի ս կ -^,9^ 

- եկեղեցական պատմութեան։ Աու աջին գլխի 

, բովան դակութիւնը մենք թողնում ենք վինն ե չու 
, *Լաղարի զառաջաբանի քննութեան կից յ որ նշա֊ 


0ւցւէւ26ճ ե7 



16 


նակուխիւն ունի մեղ֊ հե տ պքքքրող֊ խնդրի հա֊ 
ւՌսր : | \յստեղ֊ դիտենք վերջին 15 դլուիՏներըէ 

երկրորդ ընդհանուր վերնագրի տակ 

մտնալ գլուխները - Ը, եւ <յ% - ալան֊ 

դուխիւններ են հաղորդում՝ ոմն ՀՀո հան եպիս֊ 
կոպոսի մասին ♦ ս Ս ր Է Գ1ք էԼ ^ ա Ռ մենք կան֊, 

խում՝ ենք ^յիշխլ՚է որովհետեւ ոլ միայն նրանք 9 
իբրեւ անարժան եպիսկոպոսի պատմութիւեը^ 
խտրոց են երեւելի եպիսկոպոսներին յիշատա֊ 
կող֊ գլուխների շարքի աեղյ պ/լ եւ նրանց 

մեջ֊ ո՛ճն եւ մտքերի դասաւորութիւնը միան֊ 
դա մալն օտար ե երեւելի եպիսկոպոսների մա֊ 

սին պատմող֊ գլուխներից է Ը- գլուխների 

մեջ֊ ոճը ժողովրդական պարղութ-իւն եւ մաք֊ 
րութիւն ե արտ այ այտ ում՝ • մտքերը սեղմուաե 
են) բաղմէսթիւ յապաւու մներ ունին եւ այն ու 
ամենսչյնիւ դիւրալուր են եւ հասկանալի . ոչ֊ 
միսչլն իմաստի ք այլ եւ բառերի կրկնութիւն 
շունին , ի ս կ խօսակցական եղանակն առանձին 
կենդանութիւն ե տալիս պատմուաեքինւ Ա^ա 

մի ՛քանի օրինակ . - Ա ղ*»*ր ի վեգ եկեալյ 

յա մառեր պյրն ո . ս իսկ այրն յա մա ռեալ ֆ 
Հի-յն* չառ.1ր^ յանձն տալ* ո Ա ոլ դիտեմ՝ ղ ա Հշ~ 
Տ–֊1լ» »«•*»/ . ո ս ապա բռնաբար 

յֆն+ն հաէե ա Լ է ղձին եւ դային արձակեաց * ո ս գնա֊ 
ցող֊ ո Լարադրնթաց^ է Ը գլխի հատուաեը Ա Աւ^« 

այրն խե ո Հ կամօք - արձակեր ^ա//ւէ> վաղ֊ 

վաղակի յիւրմե ո ժի տրամախօսութիւն ե կնոջ 
եւ մարդու , մարդու եւ (Հոհանի մեջ֊* \\ռաջին 
13 տողի մեջ֊ ՀՀոհան անունը կամ՝ եպիսկոպոս 


0ւցւէւ26ճ ե7 



17 


իսօսքը ոչ֊ մի անգամ՝ չի ^յիշոսած է չնայած՛ 

որ այր ես կին Նրա մասին են խօսոսմ*։ ՛կինն - 

ս «ձ գոս երեխայ էիր ես չէիր ժկրտեալ* ո - 

Ա ա պշեցոյր տ չետ յիշել ես ոչ֊ ես յիշեցի գայդ 
ասել շլնա* ղիս ^1'էց արար ես ղձին սանձաս 
իմա մրաս աո. ես անց ո ։ (|^ է ապշեցնողը , ով է 
Վ նա ո ն) ով է երէց անողը , ձին հափշտակողը 

- պյգ մասին կինը մարդոսց ոչինչ֊ է լսած՛) բայց 

այևոս ամենայնիս խօսսոսմ՝ է եպիսկոպոսի մասին ւ 
Այ» սեղմումը սակայն մտքի պարղոսիմեան չի 
խանգարում ՝, հասկանալի է րնիմերցողի համար , 
մոսիմ ոչինչ֊ ^^“7 յ ս ՍՂ՜ *էսը կամ՝ արտա*֊ 

յայտոսիմ եաև եղանակը֊ որրան արոսեստ ական 
շարադրոսիմեան մէք ղչսնցառոսիմիսն պիտինկա*֊ 
տա. էր » նոյնքան գեղջուկ լեգո սին , ռամկակա 
նին ընտել ես յատոսկ է » մինչև ս իսկ աո անձ*֊ 
նայատոսկ է * 

Ը-^ գլոսէսները վերոյիշեալ յատկոս*֊ 

(միսմներով - ժողովրդական ոգսով֊ ես ոճով 

- իրարից անբաժան , մեկը միսս ի կտորն էրն 

հանդիսանում ՝յ մի ամբողջուիմիսն եններկայացը*, 
նոսմ ՝. այդ յատկոսիմիսևներով֊ նրանը մի ես նոյն 
ժ ամանակ օտարանոսմ՝ են երե սելի եպիսկոպոս 
ների մասին պատմող֊ գլուխներից ^ որոնք դա*֊ 
սոս ած՛ են առաջ ես յետ տ Վերջիններիս մէի֊֊ 
կենդանի նկարագիր ես ժողովրդական ոգի որո*֊ 
նելոս ապարդիսն ջանք ո սևինք յ ես ընդհակա*֊ 
ռակն ՛ որքան էլ ոսղէք » բառերի կրէլնոսիմիսններ 
կը գտնեք նրանց մէջ֊* \սիստ չէ բնաս եթ է 
ասենք յ որ նոյն ես մի նախա գասութե ան իսօս*. 

ՓՇհԾՏՈՏ 2 


0ւցւէւ26ճ ե7 



18 


Ք ևրը տարբեր դասասորելով կազմոսած են 
նրանցից իւրաքանչիւրը» այսպես՝ բոլոր եկեղե^ 
ցականներն եէն ս այր ^քրիստոնեպյ ես յյրիստո֊ 
նեամի տ ո (դ՝. «ա» *ե») “ արժանի անոսանի 
երեսեչի ո (է, <ՒԳէ Լ*– Ա Հշժաբիա ո 

^է ք բոլորն առաջնորդում՝ եթ* ժողովրդին 

Ա ըստ կամացն \\սաոսծոլ , ի ՜ճանապարհն Աւ/աօւ., 
ծոյ , գա մեն այն ասոսրս կենաց իւրեանց ո ( ք\ է ^ , 

Ք.. Ժ-Ր֊. *Գ. ժ՝^– ժ՝ե•) Աէ/" կրկնոսթէձ,֊ 

ներին կցոսած են եպիսկոպոսի անունը) ում * 
եղբայր ես որդին լինելը) ես այն միջավայրի 
յիշատակութիւնը ուր նա հովուել ե ♦ վի խօս^, 
բով յատոսկ անուններ ) եւ պ/դ եղանակով 

ստացոսել ե -է երւ <ՒԱ-6՝ե 

իւրաքանշիւրըւ \յթե նկատենք նաես , որ այդ 
դլուիները կաղմուած են մեծ մասամբ չորսից 
մին չես ութ ես տասը տողից ) այն ժամանակ 
նրանց մեջ֊ ասելի քան պ/դ կրկնուող֊ բառերն 
ուրիշ՜ բան անհնար ե գտնել։ Ա^ա "Ա*/՜ ա ր ոէ ֊ես^. 
տական կազմութեամր պեպք ե բացատրել 
հանգամանքը ) որ ամրող ^ պ/դ գլուխների փո֊ 
խաբեն եթե ունեն այ թեք այսօր միայն եպիսկո^ 
պոսների անուանացոսցակը , ^լատուկ անուններ 

բով միասինդ այն ժամանակ եւս 1լ արտայայտոսեր 
այդ գլուխների միակ տարրեր 

րութեամր , այն ե՝ որ 12 փոխարեն 1լ ու**, 

նենայինք 12 *ր«»լ։ 

Ղ\եպք ե նկատել^ որ ընդոսնոսած ե Փ ա< * </ ՝> 
տոսի պատ մութ եան մեք պատահած կրկնութիւն*֊ 
ները ժողովրդական առասպելական աղբիսրից 


□ւցւէւ26շ1 ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



19 


լքնաչյաե Համարել։ (\ա^ մեր վերղյիշե ալ նկատո *. 
ղութեան թեէադրութեամր դպրութ եան կրր^. 
կնութ իւնները ժողովրդական– առ ասպ ելա կան ոչ ^ 
էնշ^շեն բովանդակում՝. նոյն իսկ անՀնար եեպիս^. 
կոպոսների դոյ ութ եան մասին այն Հետպքլւքրու^ 
թիւևը վերադրել ժողովրդին ^ որի արդիւնքը 
նկատեինք ,9– դպրութեան չոր ու *ք ա մաբ կրկնու 
թիւևները։ ՀՀւրեմն ել ե ա դում ուհին , ինլ 

աղթիւրիք են րղի*ում՝ դպրութեան |\––է Հրւ. 

գէշւ խները - «"Հա եական Հարչլլլ 

մեղի Համար առաջիկայում ՝։ 

4 . 

Փ աւստոսի պատմհւթեան մեջ֊յ է լա 3 Ւ ՀՀ * 
դպրութիւնիք , կան դլուխների երկու խումլւեր , 
որոնք մեջ կրկնութիւններն առանձին նշան ակ ու 
թիւն ունին մեղ֊ Համար . դոքա են էւ» դպր. 

Ը—ԺԹ ես 2) «յ». հՋ,—ի«Գ ես ի»յ, 

-իւթ»։ 

Առաջին խումբը - ^. դպր* Ը-- 

Համեմատելովդ ,Չ. Հետ ) տարրերութիւնը 

Հանդիսանում՝ ե միայն բովան դա կութ եան 

դպր ♦ Ը քհԹ* |ք ոյւ ձ^լ զօր ավար ի մասին են պատ^ 

մհւմ ՝ է դպր • դէուիսները եպիսկոպոսների է 

\րնաէյաե բոլոր պայմաններովդ^ որոնք սաՀմա 
նում՝ էրն դրչի սաեղՆ ադորեելու պրօ*յե ս ըյ նոյն 
են նրանք : Ա^Հա^աՆօ^ւ^էք ասելով դ ,9 . է. ♦ 

դպր ութ եանք կրկնութիւևները Հանդիսանում՝ են 
մի եւնոյննկարչի ձեո^քավյ վրձինով֊ եւ^քիմիական 
բաղադրութեանչյ արդիւնքով֊յ մի եւ նոյն ՜ճաշա^. 

2 * 


0ւցւէւ26ճ ե7 



20 


կով ու ճարտարութեան չափով֊ ստեղծ ա գ որ ֊ 
ծ ու ած երկու պատկեր յ որոնք տեղաւորուած են 
մի եւ նոյն սրա հՒ հ ան դիպա կա էյ պատերի վջայ 
միատեսակ շրջանակի կտորների մեք~ հագցրած ։ 

*\>ախ՝ դպր • Ը- ունին մի ընգհա֊ 

նուր վերնագիր հ որ տեղ֊ ունի Ը գլխի ՛ճակատին , 

բայց նայում՝ ե ըստ իմաստի Ը- գլուխների 

բովան գա կութ եան միանգամից * ահա այգ վեր՛֊ 

նագիրը - ս ՀՀաղագս թե զիարդ լրւեաց պատե֊ 

բազին ի կողմանցն <1) արսից^ ապա սկսալ սպա֊ 
րապետն \^ուշեղ֊֊ ոգորել֊ ընդ այնոսիկ ՝ ո լւք 
միանգամ՝ ապստամբեցին ի թագաւորկն Հայոց ♦ 
գրազում՝ կոյս կս ս հ արկաներ մեծաւ պատե֊ 
րազմաւ ո : երկրորդ՝ բաց ի ընդհանուր վերնա֊ 
գրից * նրան կզուած ե այլեւս ճ յ ատ կապես 
Ը գէխի համար մի երկրորդ վերնագիր , որ 

սկսւում՝ ե ս նախ վասն ր խօսքով֊ եւ ե - 

ս նախ վասն տան իմա գա լորին Հպյոց որ յ^աըր֊ 
պատ ականն եր* ր Նրր ո րդ միայն գլխի 2 հա֊ 

կատին ընդհանուր վերնադիրն եյ որ ընդարձակ 

ե է հի^գ աո ղից 4 բաղկանում՝. մնացած ք9»- 

գլուխներն ունին չոր ու ցամաք երեք կամ՝ չորս 

խօսքից կազմուած վերնագրեր՝ պյ ս ձեւաէ - 

Ա յա զագս Լայս անունի գաւաո֊ին։ ո Հչորրորդ ♦ 

դպր• Ը- գլուխները կազմուած են յա դիմողի 

եւ պարտուոզի անուններից եւ մի ք>անի խօս֊ 
վզերից հ որ աււանզ բացառութեան , իւրաքան֊ 

չի*֊ր դւե*ի մեջ֊ կրկնւում՝ են -- ս հ արկան եր) 

աոնոյր աւերեր 1 դ^րեր^ ի մնացորդային աոնոյր 
պատանդս , զբնակիչս ի հարկի ծաո֊այութեան 


0ւցւէւ26ճ ե7 



21 


կացոսցւսնէր^ է Հինգերորդ՝ Ը-(հթ֊ գլոէ-խնևրր 

իրենք է ս կ շատ աղքատ բովան դակու. թիսն ուևին 

- նրանցից 0 թերի տողից 4՜ կաղմուաե 

իսկ Ղ մերթ եօթ մերթ ութ եւ տասն տողից է 

Այ« բոլոր առանձնայատկութիւններընոյն 
են ք իեչ~ որ մենք մՒձ. առաջ֊ տեսանք <Հ. դպր * 
առաջին ընդհանուր վերնագրի գլուխները քննե֊ 
լու ժամանակ, եւ այդ պատճառով՝ անպակաս 
կերպով յարմարւում ե այստեղ կրկներ մեր 
այն եղրակացութիւնը, որ ՀԼ+ ԳՊՍ ՝ կրկնու֊ 
թե անց համար յայտնեը ե*հք . այսինքն՝ է ♦ դպր * 
Ը— յ»(9» գլուխների փոխարեն եթե ունենայինք 
միայն այն գաւառների անուանացուցակը յա* 
տուկ անուններով միասինդ որոնց (|"ուշեղ հնա*. 
գան գութեան հարկադրեց, այն դեպքում՝ եւս 
կ* արտ այ այտ ու եր ս է/ ր Է գլուխների պատմական 
միտքը, միակ տարրերութ ե ամլւ այն ե որ 12 էւհհ 
փոխարեն կունենայինք \ 2 *ք»*լ։ 

Ւ ս յց է*ւ դպրութեանց կրէլնութեանց 
մեջ՜ կ ա պը,ն ման ութի ւնն եւ. մանաւանդ ժողովըր*. 
դա կան ոգու, բացա կ այ ութի ւնն աւելի առ ա շղք 
անելու համար, դեռ հարկաւոր ե դիտեր 

դպր– ԻՔ.-Ի*Գ ես ի.Ե-Ի*Թ֊ կրՓ՛ ութ իւնները է 

որոնք 30 ամեայ պատերազմի ճակատ ամար տներն 
են պատմում առասպելական ի մաստ ո վ եւ ոճով։ 
ժողովրդական պարղութիւնն այնտեղ իւր 
քանչիւր մի կրկնութեան հետ մեր երեւակայու 
թեան մի մի կենդանի ՜ պատկեր , աշխոյժ դի «. 
պուածի յիշողութիւև ե վերընՆ այ ում. ժողո 
վուրդն պյդ կրկնութիւնների մեջ֊ հանդես ե 


0ւցւէւ26ճ ե7 



22 


րերոսմ՝ պարսից առ ասպելական ոյժերր Հա^ո^ 

ոտրի տակ ջար դուած , ի ս կ զօր ավարներին - 

փոքրահասակ Վյսսակի առաջ֊ նկուն դարձան՜ ։ 
Ա՝ի անդամ՝ ս ՀԼասակ Հարկաներ սատակեր թա*. 
փեր ՂՂ^ՕՂ՛ ո (Ւէ •) միւս անդամ՝ ս կազմեր պատ*, 
րաստեր ♦ ♦ ♦ Հա սաներ անկան եր նախ զմռսմանդ 
ՀԼապա Հն սպան աներ ես ապա ընդ ցիրն ասպա*. 
տակ աիռեաը Հայ ացիրն , զա մեն այն զօրս <1 Հարսից 
կոտորեաը անմի արարեալ սպառեցին ո ^ԼԱ.| մի 
այլ տերը ս եչաներ ի *էէ2^*1*է արկաներ ի ներրս 
Ւ ղակիշԱ ի հևաի ոտս սուսեր ի ձեոն տասն Հա*, 
զար աս ընտիր ընտիր ար ամիր ^ ս Հ/1ք ,Լ 1 9 

ս անկ աներ ի գիշերի ի վէւ ւս Ա զը»կշէե պարսից 
ես Հաներ ըիզ֊ սու –ր առ. Հա սար ակ զամենեսեան 
ես սպան աներ զդնդապետն ի մեջ֊ րանակին ո 
այ լուր ս դեմ՝ յանդիման մեՆաս րռնու*. 
թե ամի միմեանց յարձակեին ես յարլթ աՀարեր 
զզօրսն պարսից դունդն Հայաստան. սատակեին 
ես ոչ~ մի ինոցան^ն ոը ապրեցուցաներ ո ես 

պյչն * Այսպիսի հն ժողովրդական կրկնութիսն*. 
ները , որոնց մեջ֊ իսկական առասպելական ոդին 
անՀնար ե Հաեսևեչ. այս կրկնութիսնների Հանդեպ 
աՀա՝ |յ . ես դպրոսթեանց կր կնութ իւնն երն ևն^ 

որ իբրես մատենադրական նշքսար , ժողովրդա*, 
կան ոդին ես առասպելական տարրը Հեդնելոս 
նշանակութիւն ոսնին միայն X Զուրկ չէ հէ֊ 
աարըրիր լինելուց տեսնել նոյն իսկ պ/ն խօսրի 
նոյՆանիշները ) որով֊ յ արձակման կամ՝ յարը, 
թու (մ ե ան առաջին դ որն ոզութ իւնն ե ար տա*, 
յայտոսաե . դպր . կրկնոսթեանց մեջ~* -* 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



23 


“ կազմեր , պատրաստ հր , խաղաց գնաց է ժղհր 
պատերազմ ՝, և լան հր ի գիշերի) դիմեաց , գայր 
Հա սասն հր » զաո.աջհ<տ անգանհր 1 /ււաշա^ւ անկա^ 
նհր \ 2 Հակատհր) պատաՀհր » կանխհր ելան հր » 

էր լան հր ի գէ*ֆ Հարկսնհր յ գնային Հասան հին , 
դարան ամհս ա լին հր > ըեդդհմ՝ յարձակհին ո 
ե սայլն տ 

իրասոսևք ունինք նոյն ես մի իմաստի 
այս բ ո ը՝ր բազմատեսակ արտայայտոսիժիւնն % 
աշխոյժ նկարաղ իրը սպասել տեսնել նա եւ. 

դպր * Ը- գլուխների *էհջ~ր որովՀետես) ըստ 

Հեղինակի , Ա՚ւււ^լ այնքան բաք հր) որքսն ես 
Վյսսակ ) որպհս ղի ժողովրդի ոսշադրոսթեան 
արժանանար, բայց ղըր֊ր հ ս Լ)գ մՂք ս (Լ* Ղ* • ՝ 

կրկնոսթիսնը ոլ մի նմանոսթիսն չոսնի է.. ,Չ . 
գպրոսթեսնց կրկնուիժիւնների Հետ* վերջիններս 
կեղծ կրկնոսթիսն էն) եթհ որպհս Թ՚Սև ՀէԼ 
արոսի բացատրել այն տարբերոսթիսնր , որ 
մին չես այժմ՝ աշխատեցինք պարզել Համեմածս 
աոսթեամբ դպր * կրկնոսիժեան։ |ւ ^եր^ոք 

յ ի շենը , որ ^. գպր • կրկնոսթիւնը տարբերսոսմ՝ 
հ կեղծ կրկնոսթիսևներից նա ես նրանով յ ր^ւ 
0». գպր ♦ գլոսխը մի ընդՀ անոսր վերնագիր 

չունի ես ապա աո.աջին գլոսխը տարբեր վեր*, 
նա գիր շոսնի ք վերնա գրերն րնդարձակ են ես ի 
վերջոյ դ լոսին երի ընդարձակոսթ եան մհի^ չի 
նկատսոսմ ՝/»Հւ ես հ Համեմատութիսն ♦ կերլծ կըրկ– 
նոսթեանց ամհնհն րնդարձակ գլոսխներն ոսնին 
այնքան աո/լ, որրան ոսնին ^♦ գպր % ամենա*. 
փղքր գլուխները , ա^1» 4– 8-10 տողյւ 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



24 


՝\\մփոփելոփյ ի երկու, կետի ենք 

յ անկում. որ դպր. կրկնութիւնը մի կող¬ 
մից իսկ միլս կողմից կրկնութիւնները 

եւ Զ*. դպր.՝) հակադրական առընշութիլն 
ունին ոճով֊֊ եւ ոդւաէյ 2^ ^ • եւ ,9 « դպրութեանց 
կրկնութիւնները միատեսակ կերպովդ կերլծ կազ*. 
մութիւն ունին , ոճոփեւ ոդւու/ յար եւ նման մեկ- 
զմեկու։ \\րդ թողնելովդ դպր* կրկնութ եան 

խնդիրք քննեք ներկայ եքերից դուրս , առ. այժմ՝ 
դիտենք է♦ եւ ՀՀ* դպրութեանց կրկն ու թիւնն երը 
- թե իեչ^ հանդա մանքի մեջ֊ էրե ստեղծուած 
նրանք ։ 

5. 

առաջ նկատեցինք է որ պատմական 
միտքն ամենելին շեր տուժելյ եթե Ե» Ը— 

դլութևերի փոխարեն ունենայինք մի անուա^ 
նացուցակ ճ ի հպատակութիւն հարկադրուած իշ¬ 
խանների կամ դաւառների համար ։ |յէ– արդա^ 

րեւ է ի, դպր* Ը.- տաղտկալի ել կեղծ 

կրկնութ իւններև ստեղծելու համար հիմք ծա*, 
ո այ ած անուանացուցակը մնացել ե նոյն ինքն 
վքաւստոսի պատ մութ եան եջէրում ՝մի դլխի մեքԼյՂ** 
դպր • ՝Ծ*ի մեջ* Ա“>ա պյդ ցուցակն ըստ կարգին. 


1 ՚* քհէեաշխն ^ղձնեաց, 

2 * Ո շարական 

3 » , 7 \ք՝ահկերաան 

4 * *| է էհորական 

5 ։ 77 դ.ասսըն"ւր1;էն 

6* ո Գ*" լ Գ ա Ր ա Ց 

7 • Ցէք»*» Ձ, ո ր ա յ դասածին 

8* 77 Կ"Ղք ա յ՝ * 

9 * ո արդմնէնաձորոյ. 


10» ^րձաքս»^. 

11* ո Ց^"րնաց. 

12. զ.շխ"*րհն 1|#ր րդեաց. 

13» ֆհրն գալ աո.ին \\որգոսաց. 
24» ԱԼ շէսարՀն \^սւրպասւակաՆ 

15» ր> Ս ՝արաց 

16» ո Կ ա զԲԽ 

27* \\աղամու. ա ֆնրն ^Նձսէեայ 
18» \*շխ“*նն \ք*ենի \յ*ոփաց ։ 


□ւցւէւ26շ1 ե7 


Օօօ^Խ 



25 


Այս նախարարութիւնները^ 34 տարի 

պատերազմ մղելուց զ/հտոյ ընդդեմ՝ Գ\արսից՝ 
\Լասարի առաջնորդութեամիգ այնուհետեւ Ա ձան^ 
ձրացան , պարտեցան , ել սկսան սորսորել դև ալ 
ի բանական Հայոց թադաւորին , թողին դիւրեանց 
ա լոր այն \\րշ*"կ * ո Այս նախարար ութ ի մեներին 
ա հա յ իբրեւ \\րշակից ու Վյսսակից խորդացած 
արիւնակիցների) ||՝ուշել հանդիսանում՝ ե ի 

հ* ազան դու. թիմն հար կա դրած այն կր էլն ու. թիսն֊ 

ների մեջյ\ որ տեսանք . դպր* Ը,- ծ՝ք*՝ի 

Ռ^րիլ 1սօսրով֊ էյ • ՚ԷՊՐ * Ը,-Ժ՝Թ հանդիսանում՝ 

են իբրեւ ծնունդ ի ծոցոյ ^.ւ^ 1 է Գ1է ս Ւ Հ 

- Ա/ 1 ^ դիտենք նրանց աո֊ընչու թիւնը - 

որպես ղի պարպել կարողանանք թե՝ նոյն եւ մի 
հեղինակի) ժամանակի եւ դրական շրջանի դործք 
են նոքա յ թե՝ տարբերւում՝ են ժաման ա կուլ հև֊ 
ղին ակով եւ գրական շրջանով իը ա ըից 1 

30 տմեայ պատերազմի աո.ասպեԱլ ) որ քիլ 
աո.ալ դիտեցինք իբրեւ դպր • կրկնութիմն^ 

ոամիկի ստեղծահն ե եւ ^. դպր* գլուխն այդ 
։ աո֊ասպելի վերջաբանն ե » ուր պատմուած ե Ա/ 1 – 
շակի եւ նախարարների մել դժտութիմնըւ 
Ապստամբ նախարարներին յիշելու. ժամանակ ( 
ինչպես եւ սպասելի ե) ո֊ամիկ հեղինակը ոլ մի 
կարդ շի պահպանել ոլ բարձակած եւ ոլ աշ~֊ 
խարհագրական . թերեւս նախարարների հեղի^ 
նակութեան չա փով պատշա՛ճ համարուի մեկնել ք 
կամ՝ դաւառների մեծութեան եւ բազմամարդ, 
դութեան շնորհիւ ե յ որ նախադասուած ե մեկ 
դաւաո. եւ յետ ե դասուած միւսը։ \քև%ք աւե*. 


□ւցւէւշ©օ1 ե 7 


Օօօ^Խ 



26 


լորդ ենք Համարում՝ ) խուսափելովդ խիստ ընդ*, 
արձակուելուց , առաջ բերել֊ Համեմատական 
կար պ. ով մօտաւոր շրջանի Նախարարական եւ 
րարձական ցուցակները^ որ Հաղորդում են մա*, 
տենագրական փշրանքների րարձական 

աւադութիւնը խանդարուաՆ ցոյց տալու Համար 
դպր. ՝Հյ՝ի մեջ֊» րալական ե դի տ ել֊յ որ Հոն 
վեց անդամ յիշւում են ս դալաո. ո եւ ս աշ*. 
խարՀ ո ) որոնք ճ ի Հարկեր րարձական կ ա րդի 
անուշադիր թողնուաե լինելն են վկայում Հե*. 
ղին ակ ռամիկի կողմից ։ Ըստ աշխարՀա գրականի 
նորից չի պաՀպանուաե որ եւ ե կարդ * Հարաւում 
\ճղձնիրը յիշելուց յետոյ , ապա դալիս Է Հի*–֊ 
սիսը *Հ.ուդաքք եւ ՀՀ* արդ ման , ապա կրկին հա֊ 
րաւում \\որդուր , Հ^տրպատական , Ա՝արաս տան , 
ապա կրկին Հիւսիսում 1 | աղբիք^ եւ անմիջա*. 
պես \$*ձիթ ու ՝Հյ՝ոփք , որոնք \\ղձնիքի կար*, 
դում պեպք եր ըստ աշխարՀա դրական 

դիրքի– 

դ*առնալոփ . դպր • (Լ- գլուխներին , 

նոյև ապստամբ, նախարարների ցուցաէլն այդ 

գլուխների մեջ֊ մի խիստ խնամքով֊ կար դա լորու*, 
թեան ենթարկուած վի՛ճակի մեջ~ ե) նրանց մեջ֊֊ 
պաՀպանուաՆ ե միանգամայն խե պատմական 
եւ խե աշխարՀա դրա կան ճշմարիտ % ա րդր Տ 

պյդ վիճակը* 

I» դշխ» Ը թագաւորու֊ 3* Ղլե** 3» Կ*»/»֊ 

թԷ լ ՝Կ դուք. 

էոսէկս/ն աշխարհի. 4» ^ 3»- *\%ասւաո–\Հորդիք . 

2՛ Ո Թ –\ձշխ~րհ*Ն"շէ֊ 5– « ծ» - Տ* 7 "– 

րական. քէք՝ 


□ւցւէւ26շ1 ե7 


Օօօ^և 



27 


6՝գւխ՝ «ՒԱ — Կ—ըՐանք |ք«ք. 

10՝ գլի*՛ ծ»Ե - \ձրր ա յ ն Վյ> ա տ 

րաց» 

եւ բդեշխն *|»ւ»ւ. 

7» » - Երկիր 

գարաց » 

խայ» 

11՝ ո ձ՝ՏԼ– Ւդեշե՚ւ 11^֊ 

8« « &Գ–Երկիր\ձ.Ղ" լա ֊ 

նեաց » 

նի ց . 

12. « *Է– Մ ե & ՝&–իր՝ 

0՝ ո յ՝Գ– Երկիր Կ“* ս ֊ 

13՝ ո *Ը– “՝" լն ՝ 

պիտ (=~ Փ պյաա~ 

14. ,, *Թ֊֊ 

կարան») 


Աւ/" ց ոս ց ա կէ ՛եք. 

երեք կարգի են ենթ*. 

արկոսած ապստամբող֊ 

ի շիտ անները է֊» նախ՝ հա*. 


րաս - արեսելևան ես հարասային գասառներ - 

որ են աո.աջին վեր կարգըյ երկրորդ՝ հիսսիս եւ. 
հիսսիս - արե սելեան , որ են 7-11) ^7 , / ,ո / , 7՜ 

արեսմտեան , ո^ւ են 12-14* Այ ս ըստ աշ*. 

խարհա գրական տեղագրոսթեան : ք^(^է Ւ ա 3 Ւ 

այգ^ պատմական - ր ա դար ա կան յ ալանի շրջանի 
բնասորոսթիսևն եւ֊ս պարզ֊ նկատելի ե, նախ 
ցուցակի կարգով֊ յիշ^ ւ – ա ^ ր ^ Պ ա / , °^ 

բաժնի գաս առները ( են Թի*– 1-9) ապա 

հունար բաժնի , կամ՝ սահմանագծի գասաո.֊ 

ները) որ են թիս 10-14* 11*7" ՀէԸ՚Սի՝՜ 

շեաը կրկնակի իմաստով տեսակասորութիսեը 
նկատելուց յետոյ , հագիս թե մեր կարծիքով֊ 
ել֊ աս ևլի արգարամիտ վէլայութեան պահանջ 

լինի ընգոսնելոս համար է. գպր» Ը- 

գլոսիտների ա լա սևս տա կան կագմոսթիսնը ։ ^ 

1 Ե– Գ*ՂՐ -Ը— Ց՝Ը՝ի կարգաւորութիւնը հիմը չունինբ 
վերագրելու. ||՝ուշեղի յարձակման իսկ ծրագրի» նախ \ք՝ուշեղի 
սչ/գ յարէ(քք–ութ-եանւյ ^քննուք^՜իւնը մեղ֊ իրաւունը չէ աալիս 
իրական ընդունելու.» պյգ աո-ա^իկայում ՝* \քէ*կ( ,ո 1 ,, է ԱԸ^՚Գհ ա ~՛ 
նուրս ի դեպ ինկաաել, որ պյդպիսի Հրագիրներ իրականնկա*. 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



28 


գլուիէների մեջ֊նլւանչյ հեղինակը Հանդիսանում՝ 
ե միանգամայն աշխարհագրագետ եւ պատմա^ 
գետ) հակառակ + դպր, \յ» է ռամիկ հեղինակի 
տգիտութեաե , եւ է ս ր գրական հմտութեան 
շևորհիւ ստեղծ ած ե հանդիսանում 1 2 գլուխ 
պատմու թիւն ) կարգի տակ դնելով դպր* ի 

մեջ֊ անկարգ վի՛ճակի մեջ֊ հաղորդուած անուա *. 
նաց ու էյ ակը* ի ս Հ որով հետեւ աւելի րան այգ 
անուանացուցակն ուրիշ՜ նիւթ չի ուներ ել նա , 
ուստի մի ՛քանի դարձուածներ կրկնելով֊ իւրա֊ 
քանչիւր գէխի *^՜ձ» հեղինակը֊ տուել ե *հ/գ 
գլուխներին ժողովրդական առասպելական լւնաւ**– 
որութիւնը : 

Ա^ա այն վիճակը ք որի մեջ֊ ծագած 
ե ներկայանում կեղծ կրկևութիւճներիր 
ռ աջինը ։ 


տելու համար՝ հարկաւոր ե կանխաւ երկու խնդիր ուսումնա «. 
սիրել, 1) էւազմագիտութիւնը Հա գյոց ս Ա ս կ***մ՝ “(/^» դա¬ 

րում* * 2) Հայաստանի աշխարհագրական վիճակն րսա էւապմա– 
գիտութեան I Այ» խնդիրները ցպյմմ յարուցու ած չեն, ներ– 
կսլյումս դոյութիւն չունի նաեւ մասնադիաական մի բար– 
տեղ֊, որ տար Հին Հայաստանի հաղորդակ այ ութ եան 

՜ճանապարհները , բանակ ատեղերը , րաղարական կեդրոնները 
եւն ։ երրորդ՝ ինլ ել ւթ*ի ա ԺԳ ռազմագիտական արուեստի 
քննութեան արդիւնքն՝ անհերքելի կը մեայ այն , ո^ւ հարաւ - 
արել ելեան եւ հարաւ այ էն դաւաււները \^տր պտտականից 
դեպ ի Տ^րէր նուաճելուց յետոյ \\նձիթ֊ , \^ղձնէբ , 
տուն եւ \յ*"փք արշաւելու դիւրութիւնը թ՜ողած ոչ մի յար– 

մարու թիւն պիտի չներկայանար հիւսիս անցնիլ Ա, րցախ , 

Ա ղոլ անք , ՀԼյրաստան եւ այնտեղից \սաղտեաց լեոների միջով֊ 
նոր միպյն արշաւել արել մտեան դաւ ա ալների վրայ՝ ինչպես 
ս Ադ Ե* Գ-էՐ՝ Ը–Ժ»Թ ե ներկայացրած ։ 

\ 


0ւցւէւ26ճ ե7 



29 


6 . 

դպր* Ը,-<հԹ* գլուխները^ ըստ նախորդ 

նկատողութեան) ոչ֊ մի այն Հետաքրքրութիւն են 
շարժում՝ իրրեւ սոսկ մատենագրական նշխարք 
այլ֊ եւ այդ գլուխների միջոցով Հարկաւորւում 
ե կանխաւ եանօթանալ֊ այն Հեղինակի Հետ) որ 
կազմեր եւ Հ /°րինեը ե միակերպ խմիադրու - 

թե ամի թե Ե– դպր . Ը- եւ թե Ջ,* ^/ ,։ 

կեղն՝ կրէլնութիւՍները ։ Այ/րյ. մտ ադրութեամի 

•ԸՒլ. պէ տ Է երկարենք ^. դպր . Ը - ժ»թ» գլե»™) 
քեն ութիւնը ։ 

հ՛ ԳՊՐ * Ը,-6՝Թ գլուխները դիտելով) 

ուշադրութեան արժանի կե տ երից մեկը <ՒԳ եւ 
գլուխներն են ներկայանում ՝, որոնց մեջ֊ 
պատմուաե ե Աշոււսէր^ եւ Վյրաց պարտուս 
թիւնը) եւ ի Հպատակութիւն խոնարՀուիլըլ ։ 

դպր • *Ծ*ի մեջ֊ ոչ Ա ,ղուանքն եւ 1»^ 1 Լքրաս« 
տանը շեն յիշւում՝ ապստամբողների մեջ֊» ս Ա ր Է 

քՒլ. ե) Ն* ՂՊՕ՝ Ը-<ՒԲ* գը՝ լ խների մեջ֊ ամե - 

նեն ընդարձակը Հենց (քէֆ եւ գլուխներն են) 

որոնք 1 1ա Ց Ւ՝ սովորական կրկնուող֊ դարձուաե 
ներից դեռ. ինչ֊ ինը ^յաւելեալ֊ մասեր եըունին։ 
Ւ ա ց ի “ՍՂ-1 *Ի– դղր* ՝է5՝է մեջ֊ ոչ֊ մի աշխարՀա֊ 
գրական անուն չվլպյ հ որ դուրս մնար Հայաստան 
նից եւ մտներ Վ^Ր ա & եւ իգուանից աշխարհների 
մեջ֊ դարում*։ \Հւրեմն ինչով֊ մեկնել֊ Վքաս*. 

տան եւ \\ղուանք անունների ներկայութիւնը ք; . 
դպր* Ը,-<հԲ* գլուխների մեջ֊։ 

Ա*ենք որ եւ ե օտար խնդրո վ ղբաղուաե 
չեինք լինել֊) եթե այդ Հետաքրքիր Հարցի լու֊ 


□ւցւէւ 26 շ 1 ե7 



30 


եումը լսեինք խ որենացուն վերադ րոսաե աշքսար֊ 
հագրոսթեան հեւլինակից. լսենք ես քայլ^ աո. 
քայլ հետեսենք նրան։ 

Ա՝եե Լայքի 15 նահանգներն այսպես ե 
նա ^յիշյյ *–^• ս իէ* Ս՚^ծ՛ Լայք « . . ունի 

Լայք Փղքր աշքսարհս Հիմա՝ նահանգս^ հնգե֊ 
տա սան , որ են այսոքիկ . ♦ ♦ (անունները^ : 
կա մի մ՝ մանր ամա սնար ար պատմել թեես սակ աս 
ինչ֊ աշիսատիցիմ՝ ի դիր ես ի քարտես * ո Այ»* 
տեւլ հեղին ակն իւր աշիւատելյշ շևշտելե ) որով՝֊ 
հետևս Լսյյքի նկարագիրը գրքեր իր պիտի 

հասաքեր նա ես խմիագրեր « քանի որ հեղի֊ 
նակի ժամանակ Լին է|՝ճրծ՜ Լայքն ի*~ր ամրող֊ 
ջութիւնիչլ ղրկոսաե եր * *ն ա “ՍԳ հաղորգոսմ ե 

այսպես - Ա Փ այտակարան ցելից կայ \Հսաիոյ 

աո. \քրասիւաս ♦ գասաո֊ս ունի երկոտասան , լ*յ* 
ա յե Տ Աքք-ք– Պ ա րլ ե այստեղից որ 
||՝ճրծ՛ Լա/քի ֆայաակարւաւն նահանգը հեղինակի 
ժամանակ գոյոսթիսն չուներ » ս Ա է Է Ա է1 էՍ Ւ ք ա ղա֊ 
քական բաժանմունքն անհետացել Կ արդեն 
ես \^տրպատական եր կոշսոսմ * հեղինակի օրով ) 
համաձայն նոր քաղաքական բաժանման: Ա^ա 
թե ինշոս հին աշի/ար հա դրական վի՛ճակը նկա֊ 
րադրելոս համար հեղինակը պարտասորոսաՆ եր 
աշիւատել ի դիր ես ի քարտես * 

%ք Հագաք ական բաժանման տարբեր վիճակը 
հեղինակի օրով^ ես նրաիից աո.ա^ շեշտոսած ե 
այլ եսս երեք անդամ՝։ իէ պրակի մեջ֊ 
Լայքի 15 նահանգի անոսանացոսցակը ցիշե֊ 
չոսց յետոյ՝ երբ նկարագրոսմ՝ ե ապա իսրաքան֊ 


□ւցւէւ26շ1 ե7 




31 


շի*֊ր նահանգն աո. անձ էն յ 11 նահանգ, նկարա*. 
գրում՝ ե այնպես թե նոքա հեղինակի օրով՜ եւս 
Հայաստանի մասն եին) իսկ երեր նահանգի մա*, 
սին աւելացնում՝ ե յ որ նրանց գաւաոներն այս 
կամ՝ այն դրացի երկիրների մասերն են ել ու*, 
րեմն հեղինակի օրով ս»յդ երեր նահանգներն 
եւս յ խնշսլե ս Փ ոայտակարանը) գոյութիւն չունեին 
իրրեւ մեծ ՜ Հայրի նահանգներ է \\դուանրի 
գալ.առները ք »ՀՀպրակի մե^ Հ^^ք՚Յ ր Է Ոէ –Ը ս 

վիճակով֊^ 12*^3 Ժ^ տ ւ/* հեղինակն ապա 

պրակի մեջ Հ,էն Հ այ ասա անի \^րցախ եւ ք\ւտի 
նահանգները՜ նկարագրելու ժամանակ գրում՝ ե 
Ա ^րցախ + գ աւառ ր են ի նմա եր կոտ ասան ^ զոր 
|\ղուանր ունին. ո ս (\ւտի. ունի գաւաո֊ս , ղոր 

Ա ղուանր ունին՝ եւթն։ ո Համե մատ ութի ւնը ցոյց 
ե տալիս) որ \\ւ տ ի եւ \^րցախ պատմական նա^. 
հան գների գաւաոները) արդար եւ հեղինակը 

ւ/իշէլ֊ ե ս 1Ը ա ^Ւ նախադաս դէրրոփ եւ 

այն խմիագրութեամբ , որ նրանը ա ու անց որ ել 
ե ա ուա ր կութ եան \\ղուանր ի գ աւառներն են ի լ ր 
օրով՜։ ոյնպես վարուած ե նաեւ <\*ուգարր 
պահանգի գաւաոների վերաբերմամբ՝ իրրեւ 
*է 9 ահանգ % պրակ \%\%ի մեջ^ նա ս ունի 
գաւաուս խճե) ՂՀՅ 1 ^~Ււ*3 ունին.^ եւ արդարեւ իէ 
պրակի մեջ֊ Ն յիշուած են Հխն ուգարլրի գաւաու*. 
ներըք իրրեւ հեղինակի ժամանակ Վըաստանի 
գաւառներ ։ 

՚Ադբանիայի գաւաոները հեղինակն երկու 

մասի ե բաժանել՜ - որոնր 1| ուրի աջ՜ ափին եւ 

որմեր \\ուրի ձախ ափին են ընկնում ՝+ աջ՜ ա # 


0ւցւէւ26ճ ե7 


Օօօ^Խ 



32 


գա սառն ևրի մասին ասևլացնոսմ և* ս ևս այլ 
գասառս , զորս ի Հայոց հան և ալ և , 

թարգման , 1|#ռշ/<7, յՕ ասև ևս պյլ յըսան գա սառ 
մինչևս ցէսաոնոսմն րասէսայ ի \\ոսր գևտ պրակ 
|ւ^։^ ք^անալոփ պր . |ւ տևնոսմ ենք ^ որ Ա զորս 
ի Հայոց հան և ալ և ր է /^ձ ուա ^ յ*սան գասառ֊ 
նևրը հև զին ակը կրկին յիշևլ է Հին Ա՝ևև Հայրլի 
ք| ստի ևս \Հվւցաիյ նահանգն ևրի մևջյ ա սև լացն և֊ 
լով– ս (\ստի ունի գասառս յ զոր Ա զոսաէյը ոսնին 
և սիմն է \ձրցաէս գ ասա որ ևն ի սմա ևրկոտասան , 
զոր Ա .զոսանր ունին : ո 1|^ նշչսնակև պր • 

Ա զորս ի Հայոց հանևալ և ո էսօսքևրը շեշտակի 
նայոսմ և պր* ՒԷ՝ ևս ք\ստի նահանգ–֊ 

նևրի գ ա սառն ևրի նկարագրին իմև Աշու.«ւ1^ 

ոսնին , ո իսկ գա սա ոն ևրի իմին աննշան տար֊ 
րևրոսիմիսն ոսնի . պր* իէ՝ Ա ի Հայոց հանևալ ո 
յիշոսաև և .րսան գ ասաոԼ , ի ս կ պր ♦ 1*1^՝ * Ղ^է՛ 

\\ղոսանը ոսնին ո կոչոսմոփ են Ղ —|– 1-2 գասառ : 

ոսրևէէն \\զթանիայի ևս Ս*ճ՜ծ՛ Հալիքի 
ն կար ա գիրն ևրը ք\ստի ևս \\րցաիս գ ասա էն և֊, 
րուի | բաուացի կերպով առընչոսիմևան ^ն 

իրար հետ . մեկը միսս էն լրացնոսմ ևս մի ար էրն 

տալիս։ - ^\րակ , իէ՝ հա զոր գոս մ՝ և\ որ հէ*՝֊ 

ղինակի մ աման ա կ Հին Հայաստանի 20 գա սառն 
սանքի ման ևէն կազմոսմ , իսկ պրակ 
այգ 20 գասառը յիշրէ-մ՝ և էրր^**– \^,* 1 ր*֊անքի 
սևպհականոսէմին՝ ս ի Հայոց հանևալ ո գաս֊ 
առներ է 

\^րգ աշէսարհագրոսիմևսն մասին մեզ հար֊ 
կասոր չափով այսքան ևրկարևլոսց յևտոյ ք տես֊ 


0ւցւէւ26ճ ե7 



83 


նում* ե*կք , որ նր ա պրակների կապակցեալ 

ի մաստաք բանիցս կրկնուած ե եւ հեղինակի 
կողմից ուղղակի մատնացոյց Հր եղած ^ղուանից 
եւ Վյաաց երկիրների հարաւային սահ ման աղե ի 
ընդարձակուիլը , ^ հա շիլ Հայաստանի հիւսի֊ 

ս լային սահման աղե ի է 

^յմմ՝ դաոնալովդ դպր* Ժ*Գ Գ1Ւ*է^* 

տեսնում* ենր , որ աշքսարհաղրութեան կապակ֊ 
ցեալ֊ ել շարահիւսեաչլ. պրակների միֆից մի 
հաաոսած րասացի կերպովդ ընդօրինակուած Հ– 
եւ այ ղու ստեղծ ոս ած Հր դպր* ղ լոս իւը. 

ահա հանդիպակաց վի՚ճա կով Մ Ա ր Է հատոսած֊ 
ների համեմատութիւնըւ 


ՄատենագրութիւՍք Խո– 
րենացւոյ 1865, 606։ 

“ , արա ինքն Հ 

յծլից կ~Ը"Լ 
վ/^ք -»*• եիի Ա արմատիր 

ա«.կաւ^ա«ա<. մին չես ^կաօ*. 
րից եակե ես ցՀայաք սահ֊ 
•նանան աա .. կ«./ւ գեաավյւ 

(|ւ^ դաշտս արդասանդս, 
քաղպքս եւ. բերգա ես դե֊ 
ղպքաղպքս , գեաա բապոսմս , 
եղեդսսևս հպօրս : դաս֊ 

աա^ք են այապքիկ * \շխնի, 
քՀեխ, ՀԼամրեճան , ՀԼպքե , 
(|«աա1 , ՝ի մար ծ պան , դաշտ 
ի քՀալասական. ես 
քաաաաա ղա ք ա Հ Հ ֊յաՀ հ֊֊ 

*է~լ ն Գ~րր֊ 

Հան, Կ-լք, ՏԼ֊֊ե* ե֊ –յլ 

+ աա*% Հփա֊ա..֊ շֆ*»»*»... 

Նր աա ե ս ս ի Կ»«–/» 

գնա։ ո 

փս>աւ 


Փաւստոս , ծ. դպր. Ժ9»: 

Ա*–Աք պատերազմ՝ ընդ 
երկիրն \\զասւմեի 9 . հար֊ 
կաներ վևաաա ի հարասածս 
անհնարինս ։ Էւ թ՜ափեր ի 
նաքանե թազաս մ * գասաաւա 

ւրր 4–«րՒ~լ նր *-•>- է նա֊ 

ւՈ֊րհ ղՀՀ֊հէքր\ 

ե– *Ւ–րր / – Ն *^ • ւէւ-11 1 * 
–յլ –ր ւր-րէ* ^–֊ 
1 –– ֊~հՏ֊\+ է - 

^կ»ւ/ւ գեա արպե" ես յա֊ 
ա.աֆն 1 եա լ եր • յձդ երկիրն 
\^ղասանից ես ընդ երկիրն 
իսրեանք սահման արարեալ 
կաքսսցանեին. եսիգլխասա֊ 
րաքն զբաղսսմս սպանա֊ 
նեին « ես զմևաքարգմն ի 
հարկի կ այր թանկին, ես 
պատանդս ի նայան ե աա.֊ 
նա սին է 

3 


0ւցւէւ26ճ ե7 




34 


դպր* Ա ղ ո Ր հ աա հալ եր նոցա ի 

նոցանեն ո նշանակում՝ ե դաւառներ , որոնք Հայ*, 
երիր Էս լել եին Ա^>ւ աննե րը . այդ. տեղեկու*. 
թիւնը ոչ միայն Փաւստոսի պատ մութ եան այլ 
գլուխներից է այլ նոյն իսկ *Ւ. քԷՊՐ * ՝&՝ Խ Ր ա ֊ 
էյ ա կալում * է որի վըպյից ստեղե՜ուաե են Խ դպր * 

Ը- ^%|9> գլուիները. այդպես բացակայում են 

նաեւ է. դպր • ^Տ՝/ 1 Ո *– ա ^1 Շ/ , կ ա շին^1^ ո ղթ անուն*, 
ներըէ *Հ%ալով~ պատմական իմաստին ք է. դպր* 
\չի պատմուաե ե Աշ«ւ.ււ/1»^ ջարդուիչը 

||^ուշեղից եւ այդ յադթութեամբ * թեքն ըստ 
ինրեան Հայոց ձեռքը պիտի անցան՛ լինեին 
խլուան գաւառները^ եթե ս Օդ ս (Է Ս էւք ^ ա յք^ ,է 
ք\ւրեմն ել ինչով՜ ե պայմանաւորւում է. դպր ♦ 
Ժ**)՝ դիըւ-խըյ նա անկապ ե ներկայանում ամբողջ 
Փաւստոսի պատմութիւնից : ||՝իակ կապլ »յ որ կայ 
էւ ♦ դպր ♦ &Ղ՝ է Փ աւստոսի պատմութեան մե՚Հ 

*Հ*արդման անուսն յիշատակութիւնն ե » որ յի՛¬ 
շու ան ե ղ՝– դպր՝ Ն՝ Ե– գպր* *&էյ 

անունն ա<Հա առնելուի *|». դպր. ից , 
իս մրա գրողը մի շարք իմաստներ ե լնդօրինա կևլ 
I \շխարհադրութիւնից է \\ դո լանք , Հ\ւ տի , ՀԼակա֊ 
շեն եւ կ ողթ անունները , որոնք՝ իրրեւ ապրս*. 
տամբալ դ ալաոներ է չեն յիշուաե *|»* դպր* 
ի լնդօրինակուաե են աշիսարՀա*. 

գրութիւնից րառացի կերպովդ թաց ի այն ՝ 
բառացի ո՛ճով լնդօրինակութիւնն անպակաս ե 
այ%՚ւտեւլէ Հակառակ ենթադրութիւնն անելչենք 
կարոդ է այսինքն որ ՜Աշխարհ ագրու֊թ եան հե^ 
ղին ակն ե իբր ընդօրինակել Փ աէ ֊ ստոս ի Ն*– դպր * 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



85 

&՝ԳԽ փ ա հ ա թեշու . ֆաքս՝ դպր* Ց՝Գի 

մհք այդպես ^ բ աօ֊ացի ընդօրէնակութիւնը - 
է “ զոր հատեալ հրնոցա ի նհցանհն ղք\լտի) զ՜ըա** 
կաշին) ղձորն *\.արդմանայ , ղ\\ողէմ էրւ այլ որ 
շուրջն հին ղնովայւ սահմանը դաւահը ։ ^ Այ/^. 

հաաուածը հաւասար հ աշէսարհադրութեան 
տողերին Ա զորս ի Հօ^ո^ հան և ալ հ էիկաշին) 
բարդման) 1յ ողթ) ,0 աւհ եւ այլ ըսան դաւաո. 
մինչև ւ չյ խառնումն \^րասէսայ է |\ուր դետ։^ 
թադրելով որ աշիւարհադրութե ան հեղինակն 
ընդօրինակելովդ է. դպր . Էյ ՚ փ ո է ս աո. ալ նախ 

Ա զորս հանեալ հ ի » է– ապա բաց թողից 

ՀՀլտի անունը) ապա ընդօրինակեց ըիկաշիէն , 
դ>արդման) . կ ողթ անունները , ապա մի այլ աղ*. 
րի*֊րից առնելով՝ ^(3^3 ՏՀ ալ –հ անունը) որ դպր ♦ 

Ց՝Գը չունի. ապա չհաւանեց դպր. &*Գի 

.ընդհանուր իմաստը - ս եւ այլ որ շուրջն հին 

գնովաւ սահմանը դաւաոյը ո եւ մի այլ աղյւիւ*. 
րից *է( էա փոէսարհն ընդօրինակեց որոշ իմաստով 
այս տողերը ս եւ այլ ըսան դալ առ. մին չի ւ 

ցէս տոնումն \^րասէսայ ի 1յ ուր դետ ո ւ - Այօ 

բոլորն ի բրել շարադրութիւն անհնար հ) թհ֊ 
պհ տ մտան ել անհնար չհ այդ ր ո լրրլԼ) ի Հաբս 
մտացածին շատ այլակերպութեանցւ երկրորդ 
ըստ . իմաստի անհնարհւթիւն հ առաջանում՝ 
եթհ կամենանք դպր • մ % Գ^ յ աղյբիւը նկատել 
աշէսարհադրութեան համար Հ ս Հ) որս ի Հ,այոց 
հանեալ հ ո է ,օս .ր երով աշքսարհադր ութ և ան 
հեղինակը յիշոլմ հ դաւաոները իրրեւ հաս*, 
տա տա պես մասերը) եւ նոյկը կրկնում 

3 * 


0ւցւէւ26ճ ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



36 


Հր շար ունակ ութ եան մեի~ \^րցախ եւ (|ւա^ նա*. 
Հանիների նկարադրութեան 1 ^–^, ինչպես տե*. 
սանր վերեցի տողերի մեք * \\շխարՀադրութեան 
Հեղինակն այդ կապակցեալ եւ շարաՀիլսեալ 
տեղեկութիւնը Հաղորդում՝ Հ–, ամենաշատն ա*. 
սերեր , դ ա րի վախճանին ։ \^րդ ճ հ . դպր• &՝Գըր 
է բրես մի դարով նախորդ պատմհւթիւևը Հա*. 
*1րրդ ու լ հիշատակարանը. Հաղորդում՝ Հ*յ որ այն* 
ինշ~ որ խլուան եր Հա/երրից , \րուշեղ~ յետ դար*, 
ձրեչյ) եւ այդ Հաղորդում՝ Հր նա բառացի կր/ինու*. 
թեամբ է *— ՝ յքա֊շեղի այդ ^աղթութիւնն ան*. 
Հնար ե իրական ընդունել֊ եւ այն պատճառովդ 
որ յթուշեղից յետոյ պատմութիւնը չռում՝ Հ՜ այն 
մասին թե Աղու անները Հայերից Ւ՚ԼԷլ երն 
աշխ ար Հ ագրոս թե ան ցիշան մտքով քսան 
դաւառ * 

հ* դպք*ձ՝ԳՒ V/ 1 Հատեալեր նոցա 

ի նոցանեե ո խօսքերը նշանակու մ՝ են դաւառներ Գ 
որոնք խէել հին ղու անները Հայերից է 

խօսքերը Հաւասար են ըստ իմաստի աշխ ար Հ ա*. 
գրութեան ս զորս ի Հայոց Հանեալե ո տողին։ ր.այց 
« դպր* &>*\+ի Ա ^ ո / > Հատեալ եր նոցա ի նոցանեն ո 
իւր ներկայութեամի ) բաց ի այն որ աշխարՀա* 
դրութիւնից փոխ աոնուան լինելու վիճակի մեջ 
ե՝ ըստ նախորդի է այլ֊ եւ մի այլ Հան դա մանք Հ֊ 
շեշտում՝։ դ^Ը* ի նախարարների եւ. 

դաւաոների ցուցակն առարջ֊ Հ– բերուան իբրեւ 
\ձրշակից ձանձրացան , ինքնուրոյնութեան ձդտող 
իշխանների 9 ապստամբներիէ Հիմամբ 

դպր > Ը-Հհքծ* դ չութն երի մեջ֊ խմբագրող֊֊ եւ 


0ւցւէւ26շ1 ե7 



37 


յօրինորլ հեղինակն եսս ամէն անգամ * յիշում է 
“ հարկանէր |ք *ոսշևւլ (^*/ ս աԱոսկ գասառը^ զի 
ևս նդքա ապստամբ երին յարքային Հպյոր 9 ։ 
բոլորին հակառակ է V* ^/»* 3՝Գի ս Ա ս 

-—- ս Աււ1քէ^ւ պատերազմ ընդ երկիրն ^Ադոսանիր^ 
հարկանէր զնոսա ի հարոսանս անհնարինս ևս 
թափէր Է նորան և բադում՝ գա սառս , գոր հա– 
տևալ էր նորա ի ն որան էն. ղք\ստի 9 ղէակաշէն ո 
եւն , –<– ոսր լոկ թարգման ալ աիրոիբր ևս մի 
ապստամբի՝ հնազանդոսթիւնըշէ ^ որ յիշոսան 
է ) **յէ ^դը սա նիր աշխարհի ոտնձգոսթիսնն է 
հա զոր դո սան • այդ տողերի մէջ~ \\ղոսակրը մէ^շ– 
սոսմ է իբր թէ պատերազմ է մղել Հայոր դէմ 
ևս արդիսնրն և դել է \\ոսրի ափի դասաո.*֊ 

ների դրա սոս մը. ես ուշեղն էլ պ/դ պա աճա*֊ 
ռով պատերազմՆր \^ղոսանիր աշխարհի հետ , 
յետ խլեր գրաւուան յափշտակոսան դասաո.*֊ 
ներն ես հին սահմանը վերականգնելով֊ Աշուա«. 
նիր զօրոսթիւնը ճնշեր է Այ» բ ո Ը՝(*Ը » ո (* •ֆան^ 
դամպյն ևս գլխովին դոսրս է <|». դպր * դ/Խի^* 
մեկնում պարզաբանում է գրագէտ ևս պատ*֊ 
մագէտ հեղինակը է հակառակ ^ . դպր ♦ ի 
առասպելական ոգւով ևս ոճով յիշոսան լոկ 
թարգման գասառի ապստամբոսիմ եան յ^շա.. 

աակոսթեանէ - հարբեր հեղինակ , տարբեր 

մատենագրական նշի/ար - ահա է♦ դպր • 

ես <|», դպր* *Ծ*ի համեմատ ութ եան արդիսնքը , 
որ սակայն հասկանալի է դառնում է երբ աշ*֊ 
խարհագրուիմեան պրակիր կա տարան փոխա*֊ 
ռութիսԱն աշըի առաջ ոսնինք այժմ։ 


□ւցւէւ26շ1 ե7 


Օօօ^Խ 



38 


է* Գ°քՐ * գքուխն եւս՝ ուր յիշրւաե է՝ 

ՎյէէԱց արքայի պարահւթիւնը <Հ*ուգարաց բդեշխի 
հետ՛ մի աս էն , մեկնւում՝ ե նաեւ աշխ արհագրում 
թեւմե ցուցումով֊ "՛թե Գ ոԼ – 1 ք– ա ք1՝(*ի գաւաոները , 
Վյըաստանի մասերն են, •հ/դ֊ հի լ (րե ունենալովդ 
Փ աւստոսի պաւհ մութե ան խմբսէգրողը փոխան՛ակ 
*յ». դպր+ ր \յ*ի ^ուգաըքի հնաղանդութիւեը 

•ֆոցն յՒԺԸ^՝՝ ԳՊՐ* ծ՝Նի մեջ^նաել \Հրաց 

ալւքալին ապստամբի վի՛ճակի ՜ մեջ֊ ենթադրեմ 
քով ( նկարագրել ե նրա պարտ ութիւնն եւս 
Ս* ուշեղից։ Համենալն դեպս, հ* ԳՊՐ ՝ 3՝Գ ^ւ 

գլուէսների մեջ֊ այն % ինշ֊ որ վերաբերում* 
ե Հայաստանի, Վյրաստանի եւ լ \ղուանից 

երկրի սահմաններին , շեշտ ու աե ե երւ անհնար 

ե հաստատ ասել - \\րդեօք> ^ուշեղի ^ աջ ու*. 

թեան չափը մեծացնելը, թե % Հայաստանի ան*. 
ցեայ ՝ սահմանադիեն անխախտ ներկայացնելն 
ե եղած խմբագրողի նպատակը աշխարհագրում. 

թեան իմաստին հակառ.ակ , ս ԱԳ 7 էա *նապանել 

դմուար ե\ թեպե ա երկու նպատակը միանգամ, 
միը եւ միասին նկատելն եւս անարդարացի չե * 

7 . 

\մ+դպր. Ը- աուանց բացառութևան 

վերջանում՝ են Ա զմևացորդսն նոլա՛ճեր եւ ի հարկի 
կացուցաներ ո խօսքերովյ \\ից այդ երևւութին, 
իւրաքանշիւր գլխի բացա ռութ եամբ 

դպր • յիշուաե ե) որ \րուշեզ֊ ապստամԼ 

բած դաւառներից ս աունոյր պատանդս ո է ՀՀւրեմև 
հարկատւութիւնն եւ պատանդն անխռո վ հպա֊՝ 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



39 ՝ 

տակութեան համար երկու, ե^կան պայմաններ 
եին* Տե*Ա1 շե այստեղ֊ մանրամասն - հետևւել 
Հայաստանի տիրապետական շրջաններ ու պատ*, 
մութեան եւ որոշել թե որ շրջանին են համն»*, 
ձայնում՝ հարկատւութեաՆ ել պատանդի \պյդւ 
պիսի իատութիւեր։ քՀստիկան խօսքի ներկայում 
թիլեր դպր+ <հ*Ի եւ <հԶ*ք՛ “ԱԳ է^դիրր 

րաւակաե պարպում՝ ե * |մեդիրն պյն Հր, որկաս*. 
պից եւ ՜Աղձնեաց րդեշխութիւնր հար*, 

կաաւութեան եւ պատանդի միջոցներով ել 
յ ուս ալի հպատակութիւե ցոյց տալու “ճնշումն 
ղգալ շեին կարող֊յ ուստի ||՝ ուշեղ֊ այդ երկիրւ 
ներին խիստ վերարերուեց եւ րաց ի սովորական 
հպատակութեան պայմաններից՝ հարկից եւ պա*, 
տանդից յ ոստիկան - վերակացուներ թողեց պյն–*. 
•ոեղ֊ եւ “էքւ անդ ոստի*. 

կանս վերակացուս թողոյր ո » Ա եւ վերակացուս 
եւ ոստիկանս հերկրին \\ղձնեաց թո դո լին ո ։ 

0 ^ընդհանուրս լուսանցեր ի յաւելումների 
մասին կատար ու ան դիտողու թիւններն ի մի ամ*. 
փոփելուց յետոյ ք տեսնում՝ ենք^ որ դժուարի*– 
մաստ խոսքերն են միշտ , որոնք լուսանցքում՝ 
րացատրութիւն կամ՝ նոյեանիշ֊ մի պ/լ խոսք 
աւ ե լացնելու տեղիք են տուան՝ նախևեաց յ եւ 
այլ կերպ հասկանալ եւ մեէլնել միտք ել չուևիէ 
Սև/ք– հի>ֆ ոէ Լ ոստիկան խօսքր^ իրրեւ ոչ » հայե*. 
րեն | լուսանցքի մեէլնութիւն չի կարելի ըէէ դու*, 
նել։ ման աւ անդ չի կարելի , նկատելով^ որ 

ոստիկան խօսքին կցոլան՜ ե երկու դեպքում՝ եւս 
վերակացու խօսքր Տ ո րր լուսանցքի յաւելումն 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



40 


ընդուՆե* թերեսս հնար լինի՝ ոստիկան խօսքը 
պարգև լոս նպատակովդ է ւ&յսպես՝ ոստիկան խօսքն 
անկասկած ենթադրսոսմ՝ և հեղինակինն ես ոչ 
թե լոս սանրը ի յասելումն ե պ/ե* Խ*~ արդարևս , 
ալդ հաստատոսմ* և ման ասանդ ալդ խօսքի ևր •. 
րսրդ գործածոսթեամբ գպր է \յ*ՏԼի մեջ* Ա է*– 
ելին ո*քկ1լաԼ+ արքունի հարրանել եթե ի&ե՝ 
յանձն առրե պաշտել գորէ~նս մոգոսթեսմն՝ ոչ 
մեորե) ի ս կ *եա "Հլ աունոլր Հ լանձն % այլ կամե֊ 
րեալ մեէւանել խնդոսթեամի վասե \\ստոսծոլ % 
երթեալ ի տեղի մա հոս անն , ես աղաչեար 
Հաէլաշոա* իսրոյ մա հոս անն , զի թողար ոսսրեն նմա 
սա կաս մի կալ յադօթս ո : Այւ/աէլ երկոս 

խոսքն ել են , րայր հեռ. աս որ դիրքովդ են 

ես անկասկած ոստիկան խօսքը հեղին ակ ինն ե 
հանդիսանոսմ՝ ։ |ւ սկ եթե Ա վերա կարոս մա^, 
հոսան ո ես Ա վերա կարոս սպանողոսթ եան ո 
կամենանք ա/լ պաշտօևեայք հասկանալ քան 
նախադրեալ ր էիրք ո վ գործածոսած ս ոստ ի կանք 
արքունի ո , ո սքեմն կապ չոսղիրևանք տեսնել 

ոստիկան ես վերա կարոս խոսքերի մեջյ - աՀ^ւ 

դեպքոսմ՝ եսս անխախտ կը մնալ մեր նկատո 
ղութիւնը , որ ոստիկան խօսքը բոսն հեգինակի ( 
*սլն ե է/» Ղ՚ՊՐ ՝ Ը ՝—գլուխն երան խմրա*. 
գրողի 1 գործածածն ե ես լոսսանրքի մեկնոս֊ 

թիմն չի։ 

Գ ա լը ւ էՆ* դպր՝ գլուխներին , 

ուր գործ են ածոսած Ա ոստ ի կանք վերակարոսք ո ք 
նրանր նշանակոսթիսնը կրկնակի ե • Ը ա 9 է ս Ժ > 
որ դպր» Ը- յօրինոսած գլուխների մել 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



41 


էրև մտնում ՝, այլ֊ եւ այդ երկու, գլուի/ները 
րինման ժամանակաշրջանի ամենավաղ֊ սահմանը֊ 
ոստիկան խոսքիներկայութեամբ են սահմանում *տ 

8 . 

Ե • գ^բ* Ը- գլուխներն ը ստ բովան– 

դակութեան թերի են՝ համեմս/տութեամբ *|»♦ 
դպր» \յ »ի նրանովյ որ չունին *Հ,իհորական , ԱՆէ»*. 
կեր տան եւ *Հ+ասսընարեին իշխանների մասին որ եւ 
ե յիշա սա ակութ իմն , մինչ֊ *|»* դպր * ՝Հյ* ի մեջնրսնք 
յիշու-աե են ըստ այս մ *. ս *| ֆ ախ այս մ * դնալոյ 
սկիղթե առնեին մեն ամեն՝ ա լագանին* նախ 
բ դե աշխն \\/լձնեաց եւ *Ա ոշիրական ր դե աշխն եւ 
Ա*ահկերաանն եւ ^ի հոր ականն եւ ասս ընտրեին 
եւ ամենայն *\^ախարարութիւն ^լղձնեաց ^ ։ Այւ» 
հատ ու ահի մեջ֊ հինգ բդեշխներ էրն յիշուահ. 
իսկ պարուևակութեան մեջ֊ "ԱԼ եւս յիշուահ ե 
պաւգարաք բդեշխըէ Այ# բոլոր անուններից . 

դպր* Ը,-Ժ՝Բ* գլուխները միայն \^ղձնեաց , Ն"– 

շիրա կան եւ <Հ*ուգարաց բդեշխների մասին են 
հաղորդում՝ % իսկ Ա*ահկերտան ^ *\յի հոր ական եւ 
*\%ասսըն սորեին չեն հա զոր գլում՝ ի հպատակու- 
ԹՒ* հնաղանդուահ ։ 

Բդեշխների թուի եւ նրանց կաչուածքի 
մասին բանասերներն անհամաձայն կարծիքներ 
են յայտնել ֊. Հ« \^լիշան չորս սահմանա– 

կալութիւևը միացնում՝ ե չըբ ս բդեշխութե ան 
հետ % որո վ բդեշխութիւնը փոփոխուող֊֊ տիտղոս 
ե դաոնում ՝ է որովհետեւ սահմանակալներն ան¬ 
փոփոխ չեին մնում՝։ \սոբենացու աշխարհագրու– 


0ւցւէւ26ճ ե7 



42 


թեան ժէչ Աւ//»Հ »եստան եւ \^րուեստան նոյն են է 
իսկ աթանգեւլոս երկրորդ, ս արմանա կա լին յի*֊ ՜ 
շում՝ ե \^սորեստանեայր , երրորդին \\րու.ես*, 

սրա կան եր կրում՝ ւ Ըօա Հ, Ա լիշանի 

կան սահմանակալ թուի իշխամն ք^ևգեւլ տան . 

1 Այրարատ 422)) իսկ ֆաւստոս է»» ՚ԷՈԱ* * 

ո րի2 որիլ են յի շատ ակում՝ *\չոշիր ական եր*֊ 
կիրնեւ \Հևգեղ տունն ապստամիալ երկիրների 
կարգում ՝* Հ. *Լ. ւԼ. \ձևճի2Հեաև Հնախօսութիւն 
Ի* 74 բգեշխութիւն է կոչում՝ ՚Աղձնեար^ *\)Ո֊ 
շիր ական , ՝Ա*ահկերտան եւ *Հյի հոր ական երկիրի 
ներր 1 համաձայն Փ աւստոսի *\%* գպրի ^ այն ու 
ամենա^նիւ բար ե թողել նա գպր . \ք* ի*ք 

*\%ասսրնտրեին անունը^ է ս կ երորգ բգեշխու*֊ 

թիւև է ՛ճանաչել <\*ուգարքըէ Այւ/ բոլորի հա*֊ 
մա ձայն սլեպք եր բդեշխներ ան ու անել \\ղձնեաշյ 
*\չոշիրական է Ս՚ա^^ւփաէր, *\+ասսընտրեին , 4՝ ա 
գարաչլ եւ |ք ՝ամիկոնեան (\&սողիկ |\» 2^ իշխան*֊ 
ներին ( դեռ. չհաշուաե այն նախարարութիւև*֊ 
ները) որոնք կուսակա լոսթեամբ պեպք ե թ՚էևշխ 
կոչուին . այդպիսի են *\ է ոշիրակաև % \\որգուալյ , 
\^տր պատ ականի , \\րշյախի , \^ղուանիչլ , կաա^^ է 
ւԼ(ւա^ է \յ*ուիար ) \Հնգեղտան եւ \^նձտայ տերերը 
եւ իւր բազմագ* գաղտնիք է ^ 169 

241» Հ» ք** որոնք ի բրել 

քառաթ իւ կողմնակալ կուսակալներ՝ զան աղան 
ժամանակներում՝ յիշուաե են տարբեր 
տակարանների մեջյ 

\\ուգ են տեղեկութիւնները ) որոնլյաի կա*֊ 
րելի լիներ բգեշխութեանլյ մասին , աո֊աեչլ վե*֊ 


□ւցւէւ 26 շ 1 ե7 



43 

ր ոյիշե էհը շւիոթ ութի ւնն երի ք հր եւ ե եղրակացու*. 
թեան յանդելյ. ք Հաց ի սուդ֊ տ ե ղեկ ու թ իւններից ք 
՛Ադաթ ան դե ղոէէի պրակի ^ էՐԸ ս գ ա հ^^ 

րեց իշխանները ր դեշխ են կոչու.ահ ՜, որի շնհրհիւ 
եւ , ըստ իս) պեպք ե առաջացած Նկատել֊ շւիո*. 
թ ութի ւևն երի ՜մի նշանաւոր մասը, րայց պյդ շքի<Լ 
պրակն թեքը խիստ տարա կ ուսն լի ե ըստ պատ մա*, 
կանի նւ մատենա դրականի. Նա՝ուղղակի կրկնու*. 

թիմն հ շքք»Ա պր ա կի ՀրպյԷ՚Ց *եպ աաա կ ալ ֊ ո ր 

պատ մութ ի ւՆ ստեղծելու միտումով ( ըստ Հ . |\ . 

Ս արդ սեանի (Նոյն 240—1.) ես պյդ պատճառ 

ո֊ով մեկուսի պիտի մնալ այն մեր ՆկատողութեաՆ 
համար ւ \*սկ մնացած պատմական ցուցհւմներն 
ի մի թմրելով֊ դժուաը չի տեսնել֊) որ րդեշխ եթե 
միայն Աղձնեաց եւ ուդարաց իշխաններն եւ 
պյը —- ոչ֊֊ ոք * Բդեշխները մտել եՆ դահեր երե երի 

շարքը - Ա մեծ իշքսանն ԱղձՆեաց % որ անուա*. 

Նեալ֊ կոչեր րդեաշխն. որ եր մի ի չորիր ք դ ահե*. 
րեց բարձերեց տաճարին արքունի է ո (^աւստոս , 
*ք. ♦ դպր–. Բդեշխները մտել եՆ Նաեւ կողմն ա֊ 

կ ախ երի շ արքը | ՛խորեն, պատմ. պրակ ) է, Ը, ՋԵ» 
*|». պր* Տէ) եւՆյ ր*այր միշտ եւ բոլոր դեպքերում 
թե առաՆձիՆ եւ թե թմրի մեջ֊֊բդեշխ տի տղոսը 
միմիայն ^.ուդարաց եւ Աղձնեաց իշխաններն ու*. 
Նին որիշ֊֊ ո րիշ֊ յիշատ ակութ եամբ կից. (Հադրա^ 
տունիկ Ամա տուն ի , (իշտունի , \)իսական , կա/^^ 
մեանգ: \\որդուաց , |ՀնդեղտաՆ իշխանների , որոնք 
€ լիշւում են պատմիչներից իբրեւ կողմնակալներ 
ս իշխանդ Նահապետ յ Տ^ր ո տիտղոսներով֊ 

աւստոս *|»» դպր• Ն՝ է Ե ♦ դպր ♦ է՞^—Տ* 


0 ւցւէւ 26 ճ ե 7 ևյՕՕՉԼ€ 



44 


դպր* թ* եւն եւն* | բայց բնաւ բդեշխ շեն կո*. 
շուաենոքա։ Առանձին ուշադբութ եան արժանի են 
Փ աւսաոս գ*. դպր ♦ թ* եւ խորեն. <)»* "Ա 9 ♦ Ջ»* 
աեղԼ Փ աւստոս յ իշում ե \^ղենեաց բդեշխին եւ. 
այլ եւյս աւելացնում* ե% որ նա եր միաժամանակ 
նաեւ շորս դ ա ^երեցներից մեկը* կր նշանակի 
ըստ այդ խմբադրութեան , բդեշխը նոյնոլթիմն 
շեր ներկայացնում գահերեցի Համեմատ ու.֊, 
թեամբ եւ. արդարեւ խորեն* պր • <Հի մեջ չրրս 

աո. աջնա կարդ նախարարների կարգում բացա**, 
կ այ ում ե \^ղձնեաց բդեշխը* ուրեմն կողմն ա կա** 
լութիւնը մի առաւելութիւն եր% որ՝ բդեշխին 
թոդան ) սոսկ իշխանական տոհմերի կարոդ եր 
անցնիլ֊յ արդարեւ նոյն տեղն \^մատունին) քիշս*ու՛** 
նին եւ ք*ա դրա տունին յիշուան են կողմնակալ■*. 
ներ , իսկ չորրորդ թի լ ը լրացնում ե Պ+ուգարքը ւ 
IXւյ դա եղ եւս միայն <\+ուգալ$քի իշխանն ե կո*. 
չուան բդեշխ է իսկ միւսները իրենց սեպհական 
տոհմական տիտղոսով֊ ■■ քևադրատուեին՝ Աւր* 
պետ^ միւսներր Գ \ահտպետ ։ \ ոյսի պես պարդ֊ ե 9 
որ շահապետը կարոդ֊ եր կողմնակալ֊ դառնալ֊ 
առանց բդեշխ կոշուեչու եւ դառնալու » նոյնպես 
եւ ասպետը ♦ այլ֊ եւ որ բդեշխը կարոդ֊ եր 
կողմնակալ չլինել է ինչպես խորեն* ^ պր ♦ ,0 ի մեջ֊֊ 
\^ղմնեաց բդեշխն ե բացակայում։ ք\ւրեմե այլ֊ եր 
բդ եշխութիւնն եւ ալը եր կողմն ա կա չութ ինը • 
առաջինն անկապուտ % տոհմական տիտղոս եր մի**, 
միայն ^տւգարքլի եւ \\ղձնիքի ^ա հանդա պետ*, 
ների համար . իսկ երկրորդի առաւելութեան 
կարոդ֊ եին հասնել֊ կամ մերժուել֊ նրանից թե 


0ւցւէւ26ճ ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



45 


բդեշխը^ թկ ասպետը ր, եւ թե նահապետը։ Ա՝քր 
ավելորդ օրթակ ցիէի^ւք* \\իւնեաց ակրն երբեք 
բդեշխս չկ է /^« ւա ^ պատ մութ եան մկջ^ թկպկա 
կողմնակալ շատ անգամ *♦ \\ղձնեաց ք\ա«. 

կուր բդեշխին սպանելուց յետոյ ^ երբ երկրի կա*, 
ռավարութիւնը յանձնուեց վարել ՀՀաղինակ 
|| իւնուՆ՝ խն ամա կան կապի շնորհիս » ս Էք ր Է պատ*, 
ճառով է բացառապկս պյգ դկպքում Վշսղինակ 
քֆիւնին բգեշիս կ կոչուահր Փ աւստոս <|»« դպր, 
գլխում*։ |թակալն պյգ տիտղոսը նա չունկր առաջ 
եւ ստացաւ այն ոչ իբրեւ |)իւնեաց պետ , ա^լ 
իբրեւ ՍԼ ղ^նիքի մամանակաւոր կառավարիչ֊, 
իսկ \\իմնիբը բնաւ բդեշխսւթիւև չդարձաւ ♦ 
կր որ բդեշխութիւն կր եւ շար ու.* 
նակուեց նոյնը մնալ դակուրի որդու մառան*, 
գութեամբ ։ 

\\յսպկս պատմական սուղ տեղեկո Փէ“*ը 
գիտելուց յետոյ , յան դում՝ ենք այն եղրակա*. 
ցութեան , որ Հայոց *|յ ախար ութի լեներից մի*, 
միայն |\ղձնեաց եւ *Հ*ուգարաց իշխանները 
բդեշխներ կին • որ գահակալների եւ կողմնա*. 
կալների թւում երկու բդեշխի յիշուիլըլ բնաւ 
հ/,վթ չի աւելի բդեշխներ ՞ճանաչել Հայաստանի 
կառավարչական կեանքում\ վ»ան \^ղձնեաց եւ 
պ*ուգարաց իշխանները։ 

խեչսլկս հաշտեցնել մեր պյս եզրա*. 
կաց ութի ւնը Փ աւստոսի *)»♦ դպր * \յ*ի հետ , ուր 
յիշու ահ– են իբրեւ բդեշխներ % նաեւ *Ս ոշիրա* 
կան » Ա*ահկերտան յ %իհորական եւ <\*ասսըն*. 


□ւցւէւշ©շ 1 ե 7 



46 


տրեխն ^ - որոնք էլ ա էյ այ այտ կոչումովդ մտեը 

են նաես \*ն՝ճի՝1հեանի ես |–%մինի ԳՍէՒ տակ 

մասամբ * ։ 

0 . 

Ա %ախ այս մ՝ դնալոյ սկիզբն առնեին մեծամեծ 
ասա գանին* նախ բդեաշխն Ա^է"*9՜ ես *\չոշիրա~– 
կան բդեաշխն ես Ա*ահկերտանն ես *\յիհորականն 
ես *\*ասսընտրեին . ես ամենայն նախարարոսթիսն 
^ րւ ~ ես տունն տոհմին Աւլ^^յ Հ ո ՂԸր 

մանն ապստամբեցին ^յաքքպյէ^ն Հայոց \\բ շակայ 
ես շհգան կացքն առ.աքի արքային <1 Հարսկաց ^աւ^«. 
հոյ ես պարիսպ ածեին ի Հայոց կուսե՝ որ 
րայն կոշենի դրունս գնեին ♦ ես զատոսցիև ղիս՛֊ 
րեանց աշխարհն ի Հպյոց ։ յետ սորա 

գարաց բդեաշխն ^ եսայլն դպր ՝Հյ*։յ 

Այւ/ ընդարձակ հատոսածը սկսսոսմ* ե 
|\ղձնեաց բդեշխի յիշատակութեամբ ես *քերջ֊ 

1 0** էւ^Ն խորեն. պատ մ ՝» է*, ու. ս ■ թ֊արգմ՝ . ^յ» անօթ– 

164 նկքսաել է, որ բդեշխ էին Հպյոց մէԼ լոկ 

նեաց եւ <խուդարաց իշխանները։ ք Հայց երեք տարի յետղյ , 
1861 Թ •» Վ^արդան Ա՝եեի տիեպ՜» պատ մ՝ , «.ու», թարգմ՝ • մէ ք 
ծանօթ–. 75 (երկուսն եւ. ս տպ. Հք*ոսկու. ա^ թարգմանիչն իւր 
նկսքտոզսւթ֊իւնը հերքել է. «1հ7^0 970 ՈՕՕԱ411 11|)981176^1ք 
ոյ><>8ս»4ա: Ր^րտթօտռ, 4x4»»», քքօյյ–ա«^3*8«*, տօրօթսօ 

»ՅՅե18>^ԱՕե 73886 Տ63«8»1« կրկնենք՝ I) որ \)որդոէքի 

իշխանն երբ եւ. իցէ բդեշխ շէ կոշուաե՝. 2 )*|,որշիրականը 
Փ աւստոսի ՛Էյ» գլխի ԿՒՑ է Ա՝ահկերտան, ^իհորական 

եւ. գասսըևտրէին անունների . 3) գահերէցութ-իւնը բդեշխդ 
ներին յատուկ պատիւ նկատելով՜, չո՛րսից շատ աւ ելէ րդեշխ֊ 
ներ կ ունենանք , որովհետևւ դահերէցութիւնն անհաստատ 
պասւիւ էր մէկ տոհմից միլ.սին անցնող՜* 4) \\դաթ–անդեղոսի 
պատմոլթեան պրակն անստոյդ է ել կասկաեելի՝ իրրեւ 

մատենագրական “Օշխար ։ 1 « 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



47 


անում՝ ե <\*ուգարաց բդեշխի անունով՜։ ի 

որդ » ա/ք– հատուաՆից եթե է լա Ց թողինք %**/»<«. 
շիր ական ,. հկերտան է *|յ իհոբական եւ *\*ասս֊ 

ընտրեին անունները^ մնար ահն \\ղձնեաց բդեշխի , 
նախարարութեան) զօրքի եւ տոհմի ապստամԼ 
ըութեան պատ մութ իւհն ե» մէ , ձէ ա Հ է^Ը ս ա նոլնն 
ե որ միջանկևաը ղՒՐ–Բ ո */ խորն դարում* են որդ 
կապակցեալ՜ միտքը* ինչու են րիշուաե որդ 
անուններն որդ անյարմար դիրքով՜։ 

1 \երոյիշեալ՜ հատուահն այլայլուա ե ե ♦ 
<Հ*ասսընտրեին անունը առաջ՜ ե եկել՜ ս դասս 
ընտիր եին ո խօսքերի միացումով՜) ինչպես որդ 
հաղորդւում՝ ե *Ներսիսեպն Դպրոցի ձեռագրի 
մեջ , որ այդտեղ՜ ունի հետեւեալ՜ ընթերցանու֊ 
թիւնը ♦ ս ր*այց այս մ* դնալոյ սկիզբն առնեին 
մեեամեե աւադանին ։ *^ախ բդեշխն \Լղձնեաց > 
եւ ^որշիրական բդեշխն։ Ա*ահակերտանն ել 

*\յի հորականն եւ դասս ընտիր եին սոր այ ։ 
ամենսրն ^ախարարութիւնն \^ղձնեաց ։ զօըբն 

եւ տունն տոհմին \^ղձնեաց կալմանն ապստամԼ 
բեցին րարքայեն Հորոց ♦ եւ չոդան կացին 
ռաջի ալտային <1 Հարսից ՚էապհոյ ։ |յւ պարիսպ 
աեինի Հորոց կուսե որ Հէորսսն կոչեին եւ դրունս 
դնեին անդ » ել զատուցիև ղիւրեանց աշխարհն 
ի Հայոց ո ։ Համաձայն որս ընթ երց անութ եան > 
մերժւոլմ* ե ասսընտրեին ձեւն անուն ենթա֊ 
դրել՜* հասկանալի եղանակով՜ նա փոխարինել՜ 
ե Ա դասս ընտիր եին ^ խօսքերին եւ որդ պատ֊ 
՛ճառով եք որ ասսընտրեին հանդիսանում* ե 
մի անուն* բդեշխի) որ որդ միակ անդամկ հ 4՜՝ որ 


0ւցւէւ26ճ ե7 



48 


Փ աւստոսի *|». դպր + ի մե՜ք ^յիշուաե ե </ա» 
տենա գրութ եան մեջյ* 

Այօ ընթերրանութեամբ , որ ընտիր կոչել՜ 
շենը դանդաղում ՝, խորշիր ա կան ^ Ա՝ահակերտան 
եւ ^իհորական՝ բդեշխներ են կոշուաե* (՛Հայր 
մի եւնոյն ժամանակ նորա երկը ի ընտիր դամն են 
աո-աջադրուաե է \*բրեւ բ դեշքսնևր , ս Ա ր Է երեք 
անունն երիր միայն առաջինը պատահում՝ ե հին 
մատենագրութ եան քանի անդամ ՝, է լս ԼքՅ 

անորոշ՜ ե նաեւ թե որ երկիրներն եին բոնում՝ 
նրանը իր թե մեկն եւ թե միւսը* մի խօսքով 
բդեշքս տիտղոսով ս ԱՂ՛ "նուևների պատմական 
եւ աշխարհ ա դրական ճշդութիւնն սահ ման ել¬ 
ան հնար ե* Անում՝ ե դիաելնրանր ընտիր դասն 
լինելու վի՛ճակը , եւ թելադրուաՆ ենք պյդ ա ՛ա¬ 
նունները նոյնինքն Հ^ղձնեար երկը ի ընտիր դասը 

ճանաչելու ըստ այս մ՝ *| 9 ախ եւ յառաջ՜ նկւս*, 

տենր 1 որ Հայաստանում՝ընտիր դասն համարուե*, 
լու չր*փ Ա %որշիրական է Ա* ահ կեր տան եւ 
հորական՝ ո ուրոյն ուրոյն բդեշխներ շեն եղան» 
պատմութիւնը լռում՝ ե այդպիսեար մասին % 
ինչպես վե րո/իշեալ նկատողութեան ստու*֊ 

դա բսնել՜ ենք ։ երկրորդ դպր. ^յ» ի առա*, 

ջադրուաե հատուահ՜ը սկսւում՝ եւ վերջանում՝ ե 
Ա^ղձնիքի ապստամբութեան նկարագրով յ ուրեմն 
եւ նրա յ ի շահ՜ ընտիր դասն ^ ըստ շարադրու*. 
թեան արուեստի կան ոճն երի , մեջ֊ պեսէթ 

ե ենթադրեր է եւ ոչ՜ թե ա յւէ*–պյր բ դե շիներ , 
որոնք դուրս լինելով՜ հանդերձ Ա^ղձնիքիր , յի֊ 
շուեին վերջինիս ապստամբութե ան նկարագրի 


0ւցւէւ26ճ ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



49 


մեջ~ մի միֆսնկևաը ՚էիէՓ Ոէ Լ . ք իմաստ խան*. 

գարորլ վի՛ճակ ովյ Ն(*( էՈ ( 1ր Է առաջադրևալ Հա» 
տա.ահ՜ը ապստամբոսթիւնը ^յիչևչոսց 

յևտոյ ք իբր ևս նոր ապստամբ ոսթիսն <|տսգարաց 
բ դև շիտին յիշևլոս համար այս խմբագրականն 
ունի ♦ “^ւ յևտ ***ըա <|աւգարաց բ դև աշխն ո « 

ուրեմն ևս կանխագիր հատ ու ահը է ըստ իմաստի , 
ամբող^յութիւն պևպք և նկատել միակ 
վերաբերմամբ ։ \յս չորրորդ թևպև ա *\յոշիրական 9 
|քա հկևրտան ևս *\ 3 իհորակսն յիշոսահ 1ն ոչ 
իրրևս բդևշխութևան ստոր ա դրև ալ սոսկ նախա*. 
րարնևր , ա^լ իթք՛^*– Պ՛ Պ* / է 7 > ^ > իկքն 

յ^ղձնևաց բդևշխութևան մեջ^ սակայն պ/դ հտն*. 
գա մանրն ել նշանակ ութ ի ւն չունի այնքան , ո^> 

նրա առարկոսթևամի հանրանալ կար և լի չինի ♦ 
բդևշխութևան մեք տոհմական ր դև շիլին ստո*. 
րագրուահ նախարարները կամ իշխաննևրըմի մի 
բ դև շիներ կոչուևլու հանգամանքը մի տևսակ 
գորհահական ձևւ և) Ո 1՚(Լ գորհ և ահևլ թև 
Փ աւստոսի ^ ♦ գպր * ^յ» ի հեղինակն ևս թև 

(Հովհաննես կաթողիկոս հ որի տողերի կաս*, 

կահից գոսրս պարղութևամր ևս բացպյայաու*. 
թև ամի ^ղձնևաց աշխարհում մի քլսնի բդեշխ*, 
ների տիրապևտոսթիւն և հաղորդուահ ♦ ս ը*^ծ– 
իշխանն \%սմայևլեսն՝ Ա^ւ Ոստ է որ տիրևալ ուներ 
ղ\$՝իջագևտս յ^սորոց մինչևւ ց^Հադևստին , ձևրբ*. 
ակաը արարևալ զփ ևս սլլաց և ալն \\րհրունևաց 
յ^պլմհւխրայ , որ ի հահոսկ ուներ զհասատս լ>րիս* 
տոնե ութևան ևս ւիոխսնակ բդևշխացն սլայա*. 
դատեր դաշխարհն \\ղձնևաց՝ ի բանդի գնա և դև ալ 
♦Շհ«8Ո« 4 


0ւցւէւ26ճ ե7 



50 


յթէքն գրաւեր ղսեպհականութիւն տանն եւ 
զբ% ակիշս Ա իմ* լերինն (1853» քք ոսկ Ոէ-ա յ 96). 
Այսպես է ^երսիսեան Ղ*պԸ ո ցի ձեռագրի 

շնորհիւ վերականգնելովդ ^. դպր. \յ* ի ՚ճիշ֊դ 
ընթևր ւյ անութի սևը՜) մնում* ե ենթադրել֊ ֊ 
ընթերցանութ եան վրայ հիմնու աե ^ որ խմրա֊ 
գրողի ձեռքին Փ աւ – Ա տոսի պատ մութեան րնա֊ 
գիրն եւս անսխալ֊ եր նոյն հատուաՆ ու մ*։ |\սկ 

ամեն կասկաՆիր դուրս ե » ո ր ^ ♦ դպր • ճրւ– 

դպր* Ը,-քհՓ* գլուխների մեջ֊ տարա֊ 

ձայն ութ ի ւն չքլպյ *նԷ հորական եւ \ք*ահվ>րտան 
անունների խնդրում *, որովհետեւ ^ . դպր* ծ*ՏԼ 
գլխի մե^ միանգամ* եւ ընդհանուր իմաստով 
յիշուաե ե \\ղձնեար րդեշխութ իւնն եւ նրա 
հն ազան դու թեան պատմութիւնրւ* 

10 . 

\\իրնախորդ նկատողութեան ) որի մեջ֊ 
նարինջ րդյր տար դպր . ի եւ դպր ♦ 

Ը- գլուխների առրեշութիւնր խանգարող լ 

պայ մանն երի անհարազատութիւնը , այստեղ կա֊ 
մենում* ենբ նոյն մտքով֊ մի փոքր երկարել լ» ա^</ 


1 ձես.ադիրը (Հուցակ *\,երա. Հոգ. Ա**. 

1893. &փՒՒ ս * 30) ■«■V –յւՒ՝–~յԼ աա.աւելոա–֊ 

թիւններ եւ. աննկաաելի ՏԶւացաե մի փոքրիկ յիշաաակարան # 
1Լ/" Ձ,եո.ագրի •նոոէն երկար հաշիւ. պիաի աանք , երբ խօոք 
կունենանք Փ ասսաոսի պաամութ֊եան բնադրի մասին։ Հէե֊ 
ո–ագիրն անուշադիր ե մեացաե այն բոլոր նկաաողսւթիւն֊ 
ների համար , որոնք վերջին ա արիներս յ այ անել են *\%պրա - 
նոցի բանասեր ու-սուցիշները Փ աւսաոսի պաամու թեան վե֊ 
րաբերեալ։ 


0ւցւէւ26ճ ե7 



51 


յանձն ենք առնում՝ ի վնաս մեր առաջադրեալ 
բոան խնդրի՝ մանաւանգ <|»* դպր* \յ* ի հարցը 
միանգամ՝ ընդ միշտ սպաո֊ ելո<. նպատակով է 

Հայոց նախարարական ցուցակների մեջՀ 
թե րարձական ևւ թե պատահական առիթներ 
րով յիշուած վի՛ճակով է շատ անգամ՝ միևւնոյն 
նախարար ութ ինը 2 կամ՝ 3 անգամ՝ ե 
միևւնոյն ցուցակի մէք ՝ զանազան րարձովյ 
կրկՆ ութ ինն առաջանում՝ ե նրանից , որ տարրեր 
րարձ ու զինուորական ոյմ ունենալու իրաւունք 
ե յ ատ կացրած եդեը միևւնոյն ն ախար արու թե ան 
զանազան գաւառատերերին ։ պայմանի 

շնորհիւ յ Փ աւստոսի ^ ♦ դպր. \յ* ի արտ այ այ*֊ 
տութեամր, “ընտիր դան ո ճանաչուելու վի՛¬ 
ճակի մեջ֊ են հանդիսանում՝ այդ կրկնուորլ նա*֊ 
խարարները ցուցածների մեջյ Հասկանալի ե) ո ր 
այգ կարգի իշխանները, իբրեւնահապետից յե– 
տոյ առաջինը հ երկրորդն եւ նոյն իսկ երրորդը, 
յականե € յան ուսն ե համաձայն պատ*֊ 

մական այս կամ՝ այն շրջանի մեջ վայելած ար*֊ 
տօնութեան , երբեմն նախարարական անուանա– 
ցուցակների մեջ֊, եւ երբեմն որ եւ ե ապստամՀ֊ 
ր ական շարժման մեջ֊, ինչպես պքդ տ ե սնում՝ ենք 
Փ աւստոսի դպր ♦ Ն՝ ի մեջ֊ \\ղձնեաց աշ¬ 

խարհի %ի հոր ական, Ս՝ ա հր ր տան եւ *|ֆՈշիրական 
իշխանների յիշատակութեամր ։ 

Ւպյց .քանի մի պատմական ցուցակներ ու*֊ 
նինր, որմեր դրդիչ են հանդիսանում՝ կարծե¬ 
լու, թե Ալ^է նեաց աշխարհքն երբեմն յիշուած ե 
*Ն ո շիր ա կան անունով * մանաւանդ այդ կարծիքը 

4* 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



52 


Հաստատող֊ ցուցումների՝ տարբեր ժամանակի եւ 
հիշատակարանների մեջ֊֊ Հ աքլոր դու ան լինելն եյ 
որով ուշադրութեան արժանի են նորա* X ) Ա«. 
ղաթ» պատմհւթեան Հի *ՂՍ ա հ(Լ նշանակում ե 
|) • Գրիգորի բ արոզութ և ան ըն դարձա կութ իւեն 
եւ. այդտեղ֊ Հարալային սաՀմանը յիշուան ե 
այս կարգով* Ալերին , Ա«»յ*(+, *1 %որշիրական կ»յ*^ 
դկ +1 0 % արք ո եւայլն * սաՀմանումը֊ սկսան ե ոջյդ 
Հատուանի մեջ֊ Հարաւ-արեւմաեան ն այրից եւ 
շարունակուան ե գեպ ի արեւելբ ։ Աւ/օ^ 

է Էրի ^ րէ ՜ ^որդիքի միջավայրում՝ եւ նրանց սաՀ 
ման ակից մի երկիր կայ միայն , \^ղձնեաց աշ*. 
ի/ար Հը | որից Հարաւ |) . Գրիգորի բարոզութեան 
սաՀմանը չի ընդարձակուան ։ ք^աց ի այդ է |) - 
Գրիգորի բար ոգու թև ան սաՀմանը Աքերինից 
դնելով դեպի » ՃՒ պր ա Հի մէվ ըւութիւն 

ե պաՀուան ^Աղձնիրի մասին է որ այդ գնի վրայ 
ե ընկնում՝ եւ բուն սաՀման ե այդ մարով , պյդ 
լոութիւնըսակայն ըստ ձեւի ե ♦ ի ս կ ըոտ իմաստի 
Գ ո ր շիր ական անունը լրացնում ե ս հքև ենթա*. 

դրեալ պակասը։ - 2^ \\եբե՝ոսի պատ մութե ան 

II. գպր+ *4ձ Ա^ձ 1 "^ Փորր կոչեց ե ալ֊ պարթեւ*. 

ագնի / - Վյսղարշակ^ տիրապետան երկրի սաՀ.֊ 

մսանները յիշուան են կարգով - Հիւսիսից ա*. 

րեւեէր , պրեւեէրից Հարաւ , Հարաւից արել՛*. 

մուտք - ♦ ♦ ♦ ս կողմանե ի լեաոն մեն 

\\ովկաս) որ ձգի ընդ կողմանս եւ ան*. 

ցանե աո. սաՀմանաւն աո. ամուր աշի/արՀաւև 
ւ ևլ հ ասանե ի լեաոն <)աաա»պ է եւ ան*. 
ցանե աո ^/ւաւ.1ր ո * 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



53 

% ո ր շեր ա Հ անոպան այս սովորական դ որն՜*֊ 
աեութիւնը Նոյն եւ մի |\ղձնիքի համար հաս*, 
կանաչովայնուհետ եւ , արդարեւ , հասկանա չէ 
ե դառնում՝ սոյն թիւրիմացութիւնը , ^ 

ընկել է Փաւստոսի խմբագրողը ։ գ». դպր . \յէ ի ^ 
է /^ձ <,ւա ^ է %ոշիրական անունն այս խմբագրում 
թեամբ. ս նախ բ դե աշխն \^ղձՆեաց ք 
ձ«ձ , 4–*. Մ* ա հ կեր տանն յ եւ *| Յ իհորա֊ 

կանն ո 4է1ր* այս խմբաղ րութեամբ ս ընտիր 
դասն ո իշխան ութի ւևն երիր ^ոշիր ականը ք որ թև֊ 
րլեան ր կրկնութիւն ե նախորդ \\ղձնիքի 3 ուր ոխ 
եւ հրապարակաձայն բդեշխ է յիշուաե , ^ 

Ս՚ ա հկերտան եւ \ի հորական իշխանութիւնները 
չունին այդ խմբադրութիւնը. այդ պատ՛ճառով 

Ե * քհր* Ը,- խմբագրորլ հեղինակը %ոշէ*. 

րականի հնաղանդութիւնն առանձին մի գչխի 
մեջ^ կ պատմեի իսկ (քահկերտան եւ %իհորա֊ 

կան անունները բար է թողել* - այդպես 

ե է հարկաւ , եթե ընգունինք որ *\յորշիրակ անունը 
նոյնութիւկ ե անուան ( ըստ յ^դաթան^. 

գեղոսի եւ \\եբեոսի ցուցումների . սակայն այդ 
ցուցումներն եթե անբաւարար գտնենք նոյնու «. 
թիւն նկաաեչու համար \Լղձնիք եւ *|յ որ շէրակ 
անունները , ա^էր դեպքում՝ եւս Ա*ահկերտան եւ 
*Ն իհորական իշխանութիւնների կարդում՝ *| 9 որ 
շեր ակը , միայն մեկը մնա/ով Ա ընտիր դասն ո 
ներկայացողների մէ^ \ձ.ղձնիք աշխարհի մի՝ 
թերեւս ընդարձակ եւ հ արա լայ էն սահման ա գեի 
մասնիկը հասկանա չու վիճակով֊ կրկին գպր + 
Ը-^»(9* հեղինակի թիւրիմացութեան ենթար *. 


□ւցւէւշ©ճ ե7 



54 


կոսաՆ կը Հանդիսանաք դպր • |9> դքե՚ի ^էքյւ 

Հանի »/ւ Ե* դպր* <ՒՔ» գլոէ-խընայոսմ՝ է 

նևաչյ ամիւոդԼ աշքսարՀի Հպատակոսթևան * է 


1 1 ք՝ահկերաան անունը բաց է Փաւսաոսի Գ* Գ"էք* 
\ւԽ "•֊րՒԼ. աե Ղ. Ժ պ^աահել մել. բայց թիւրիմացսւ– 

թիւ.% սաեղնելու չափ հիմք է շնորհում՝ ^դաթանդեդոոի 
Հհ պՐ ա կէ •ՀՀ. րր֊հքրաան անունը * Ա Է>ւ– այսպես ընդ «. 
•Հ՚նպյն երկիրն Հայոց ,, հաաուաեի մէէ |). Գրիգորի Հարո¬ 
ղս* ե երկիրները հեղինակը սահման ադե ու. մ՝ ե երկու սւղղսւ– 
թ-եամր. 1) սկսելով֊ հիւսիս-արեւմաեան Նայրից նշանակում՝ 
ե հիւոիոպ/ին սահմաններն եւ հասնում՝ ե մինչեւ հիւոիո– 
արեւելք - “|| աաաղացոց Հա դադ, , \սադաիք, քկադարՀք^^ 

մինչեւ ՝Ա*աԱՀՈւ թները, որ ե Հյանաց դսւս-ը եւ ||ասպից 
երկիրները, շ) սկսելովդ հարաւ-արեւմաեան ծայրից չարու֊ 
նակսւմ՝ ե հարաւպլին սահմանները - Ա ք^ա/դացոց քաղաք , 
Փերին, փսորիր , *| ,որշիրական, ճլորդիք , Ա՝արք, \Հարպա֊ 

ասէկւսն եւ \ք Խ ասՀութ–Հ ո » ք \ւրեմե երկու կիսաշրջանով– ե 
սահմանուաե - հիւսիոպլին եւ հարաւպլին, եւ երկու կի- 
ս ա շրջանն երն միացան են արեւելՀՈւմ \^ասքութների սահ¬ 
մանագծի վրոԱ, րպյց երկրորդ անդամ՝ ||՝ ասք ութ անունը 
Վինեակի հրաաարակութեան մէջ~ ունի ս աունն \քահրրաան ո 
ձեւը, որ նմանահնչսւթ֊եամր մօա Է Ա Ա՝ահկերաան ո ձեւին է 
(| ակպլն այդ սխալ ե– 1709 հրաաարակութիւնը ցսյց ե -»-»֊ 
լիս , որ կան եղել ձեււադրեր , որոնք ըսա ի մասս,ի , ՜ճիչդ ըն– 
թերցանութ-իւնն են ունեցան. 1709 հրաաարակութեան 
դանում՝ ենք ս աունն Փ ա "քթ–աց^ փոխանակ “աունն ^յ՝աՀ. 
Հրաան ո ձեւի։ Հիշենք , րաց ի պլդ, որ ինՀնին անսովոր 
դսրեաեսւթ-իւն ե ս աունն \$՝ահքրաան^ ձեւը, ուր կրկնուաե 
ե երկիցս Ա ասւն >ք , ալդ հեաեւո ղու թ-եամր մաանելովՀ աես– 
նում՝ ենք , որ ըեդհակա*ւակն նախնեաց երկերի մէք֊ րնալ 
դորնանական չխ եւ չէ պաաահսւմ՝ ս աունն Հ^նդեղաան^ եւ 
պլլ նմանօրինակու թե անց ձեւեր < 

Ւ վԷրէ՚Ա նկաաենՀ , որ՝ Աղձնեաց աշխարհի մԷԼ ամ՝– 
փոփուան լինելու շնսրհիւ թերեւս, ^իհսրական, \քահկեր, 
աան (Ա՚ահակերաան՝ ըսա ձեո.ադրի) եւ նղլն իսկ որ շի¬ 
րա կան (ըսա օրին. *\)ոշէրական ) անսւններն աննանօթ են. 
աո-աքին երկուսը բացի Գ* քՂՐ՝ Ւց ՚Գ "ԱԼ 

անդամ՝ մաաենադրութեան մէք՜ չեն ս/աաահսւմ՝, իսկ եր– 


0ւցւէւ26օ1 ե7 


Օօօ^Խ 



55 


11 . 

^ախորդ նկատողոսթիսնների իմաստն ամ*. 
փոփելո»էյ տեսնում* եէքք^ որ ֆասստոսի պատ*, 
մոսթեան մեջ֊ կեղեիք արար յօրինոսան՝ ^. եւ 
<> ♦ դպրոսթեանց կրկնոսթիսններն աեալօգիական 
փքղյւերոէԼ^ նղյն էրն ըստ խմիադրականի յ ես 2| 
է. դպրոսթեան կեղե կրկնութիսևը սկիզբն 
ստացել֊ ե նախորդ դպրոսթիսնից ։ 

Այ^ւ/* 1 դաոնալու/ կեղն կրկնոս*. 

թեան այն ե ,0» դպրոսթեան (^– Հխ\յի* տեսնում ՝ ենք 
որ յՉ » դպրոսթեան *մեոսանացոսցակ , 

որի ւքջ*դյիք ,9» դպրոսթեան կրկնոսթեան կագ*, 
մոսան լինելն երեսար» ըն դՀակաոակն <|*–՚- 
դպրոսթեանք մեջ֊ Հեղինակը խոյս ե տոսեէ ամեն 
յարմար աո իթներում* եկեղեցականների անուա*. 
նալլուլլակը յիշելոսլլ % կաթողիկոսացնելու Հա*, 
մար 1 |եսարիա ոսզղոսան խմբերի ^ ^երսեսի 
զանդիոև ոսղեսորոսելոս ես *\յերսեսի գոս մարան 
ա զղային ժողոէքևերի աոիթներոսմ* ։ \րիեսևոյև 
ժամանակ պյդ երեսոյթին ուղիղ֊ Հակադրո սմ՝ե 
Հետեսեալըլ* Հեղինակին /ւ».^ ե դարձրել֊ ես 
յիշել֊ ե միշտ նախարարական անոսանացոսցակ*. 
ները յարմար աոիթներոսմ ** ,9» դպրոսթեան 

մեջ֊ է Ղ)Ղ հետեսողոսթեամր սպասելի եր տես*, 
նել֊ նշանասոր նախարարների անոսանացոսցակը % 

րորդ անունը հանդիպում* է նաեւ յ^դաթ-անդեղոոի եւ Աճ՜– 
րեոոի պաամութեանյյ մեք֊ միպյն է թնպէա խդեշխութիւն 
են կոչուան Փ աւ սւոոս է նոքաւ է ^\ է իհորական ք) ոչ֊ իբրեւ 

աեդի անուն , այլ իբրեւ անձի անուն դորեաեական եր նախ* 
%եաք մէշ (Այրարաա 125 ա է ) րպյց պյդ հանդա մանքը մեզ^ 
Նաաւպյեցնել ներկպյ խնդրի լուեման է 


0ւցւէւ26շ1 Ե7 ԼյՕՕՉԼ€ 



56 


մանաւանդ \\րշակունեար իշխան ուխ եան վատ- 
խարանալու պատմական դիպուաեով֊։ 
ուրեմն՝ տարբեր Հարրասիրուխիւն են ու.ներել֊ 
ներկայ խնդրում* ՀԼ + դպրուխեան եւ նախորդ 
դպրուխեանր մեջ֊ նրան էյ Հեղինակները։ Այ1րւ«. 
ամենայնի ւ նախորդ դպրուխեանր մեջ է1*Ս ս 
նուագով յիշուաե են պյս ու այն եջում* անուն¬ 
ներ , որոնք ն ոխ անում* էրն դպրուխեան եկե– 
ղեր ականն երիր մի քանիսի անուան , թնչպե Ա էրն 
Փաւստոս յ \\ո֊ոստոմ *, ՏիբէՀ ^ րւ – ՏԸ ր Է ատ * Ա«77՝ 

Հանգամակքիր , սակայն , յՉ » դպրուխեան եւ 
նախորդ դպրուխեանր մեջ֊ կապը չխ։ որ նկա¬ 
տելի հ » *հ/յէ անՀարապատուխիւԱն եւ օտարու– 
խիւևը^ ըստ Հետեւեալի* 

1 ♦ դպրուխ եան անուններն իրէրնր 

Հայ արի ձեւով֊ միանգամայն եւ միաբանուխևամբ 
տարբերում* էրն նախորդ պատ մուխիւնիր : |>«*ք 

մասնիկները -է* դպրուխեանր մեջ֊ 

սովորական են եւ ամեն քայլում* Հանդիպում* են ♦ 
օտարաձեւ են այնտեղ ոչ֊ միայն օտար անուն– 
ներըյ այլ֊ եւս Հայարրաե անուններն են օ տա– 
րաձեւ) որպիսիք էրն Գրիգորիս ^ Վքխանեո^ Ա– 
րիստակես ։ Հնադեոս ♦ պյդ երեւոյխն ու վի՛ճակը 
մի յոյն նախագաղափար ե յիշերնում* Փ աւս֊ 
տոսի պատ մուխ եան Համարի ։ ,0» դպրուխեան 

մեջ֊ Հակ աո. ակ երեւոյխն ենք տեսնում *« այստեղ֊ 
Հայաձեւ են ոչ֊ միայն Հայ անունները , ալը եւ 

1 Հ» <՝• վարդանան պյդ երեսոյթը հիմը աո.նԽլ»վյ 
հււչակնլ ն ֆաւ սաոսի պաամութ՜նան Հպյացու.է/Լ ի 

յունն ԼՀԼգաթ. եւ. էւր րապմադ. դազանիքը, էԼ 298 ) « 


0ւցւէւ26ճ ե7 



57 


օտար անունները^ թաւէն ք Ասպուրակ , ՏԼ ո / ր թ ՝է 
ա Օորթուաս > 0«^աէր է Ա^ւսր^) Աօ.աւ»ււ^* եւայյԼ ր։ 
,0. դպրութեան մեջ֊ «»«*, մասնիկ ունին միայն 
այն անունները) որոկր Հայերենում* այ լա կերպ 
դորնանութիւն եւս չունին է օրինակ ՝ *\չերսես յ 
Ս ՝*ովսե**) 1| իրակոԱ) ֆաւստոս եւ ^լյւիանոս : 

մասնաւորապես ուշադրութիւն երե 
գրաւում* երեր անունդ որ ունին ն ախ որ դ. դպրու* 
թեանլյ մեջ֊ է)*աստոմ) գիրանամ*) §րդաե ձեւերը % 

իսկ ^ դպրութեան մեջ֊ - Աօ.ոււաու/՝, ՏիքիՀ 

եւ $րդաա ձեւերըւ ՚^ւելի բաց այ այտ շեր կա* 
րալ արդարեւ վկպ/ել֊ յՉ» դպրութեան Հեղի* 
նակըգ որ մի օտար մատենագրական նշիս ար ե 
է Օ» դպրութիւնր ( /ււ^ւ նոյն եւ մի անձինք այ լա* 
ձեւ անուններ ունին վ»սն նախորդ պատմհւ* 
թե ասն մեջւ |^այց ս Լ/ ս անդամ* եւս դպրու* 
թեան մեջ Հալարան վիճակ ունի անունս Ա%. 
ոոստոմ *| բաց ի այն որ տարրեր ձեւի մեջ ե նա 
նախորդ դպրութեսն Համեմատ ու թե ամբ « Հա/ 
լեղուի մեջ֊ վֆիչ^ անուն կայ որ եւ յ* տառե* 
րո վ սկսուանք ունեն այ . այդպիսի անունները֊ 
դորնանութեւսև մեջ֊ են շնորՀիւ օտար աղդե* 
ցութեան ♦ ըստ Լակարտինաեւ յունարեն լեզուն 
չունի այդ սկսուանրով անուններ ) ո րից երելում 
հթհ ասորի նազում ունին այդպիսի անուն<* 
ները : Հայերենում այդ անուններին նախա* 

դրւում ե լյ •**» ք «• - Ըյւըստամ , Օւուուս, Ա*. 

րիստակես* այդ մասնիկները դեղնուկի եւ դրա* 
կան ութ եան մեջ֊ տարրերւում են) թայ// միշտ 
անբաժան էրն Անում եւ յ» աո.աջին տառից : 


□ւցւէւ26ժ ե7 


Օօօ^Խ 




58 


Այւր է ւո Ը^է , Ւ հան ՛էհ պ տեսնում՝ ենք ( որ պատ,֊ 

մութեան ա սորա Հնչի ւն ձեւը (կ*աստոմ՝ - ըստ 

*յ իրս* ♦ ձեռագրի՝ քէ%ըստոմ ՝, ,9 . դպրութեան 

մեջ֊ յ^ռոսաոմ՝ ե դարձան՜ է աի նախադրութեամի . 
Հայացան ե ս էքն՝ նման ,9« դպրութեան ր ո լրր 
Հայացան՜ անունների։ 

■ 2 • \%րրեւ ամրողիութիւն՝ Փ աւստոսի պատ֊, 

մհւթիւնը չե ներկայացնում՝ ցուցումներ յ որով֊ 
Հնարաւոր չքներ ա/ք– ամրողիութեան ընթաց–֊ 
քում՝ միակ Հեղինակի ներկայութիւնը ՞ճանաչել֊ 
եւ ընդունել֊* ընդՀ ակ առակն՝ անպակաս են ցու֊ 
ցումևերը որոնք տարրեր Հեղինակներին երկ այ ու֊ 
թիւմե են մատնում ՝♦ ստյդպիսի ցուցումներ տե֊ 
սել֊ ենք դորնքիս նախընթաց եթերում՝, այստեղ֊ 
եկեղեցականների անուանց քննութեան առի֊ 
թով այդպիսի ցուցումներից մեկն աւելի ընդար֊ 
ձակ մտքով նոյԱն ե վալայում՝։ 

^աքսորդ -Ե* դպրութեանց մէվ Հեղի֊ 

նակը նշան ա լոր եկեղեցակաճներիԼր յիշելու 
դեպքերում ՝, առաջին անդամ՝ բնորոշում՝ ե 
եկեղեցականի ով եւ ի՛նչ֊ լինելն եւ ապա երր 
երկրորդ անդամ՝ առիթ ունի ^յիշել֊նոյն անձին ք 
Հեղինակը մերթ ընթերցողին յիշեցնում՝ ե թե 
դա այն անձն ե % "ըէ մասին վերեւ պատմել֊ ե ) 
մերթ եւ յաճախ լռութեամր ե անցնում՝ նրա 
մասին յ ենթադրելով որ ընթերցողին ն՜անօթ ե 
նախորդ պատմութիւնից ։ - *\*աևիելի մասին 

դ*1Ր+ ծ*Ղ՝ի *4ձ պատմելուց յետոյ , կրկին 
յիշիը“– առիթներումղյ օր* է. դպր* հհի 
մեջյ աւելացնում՝ ե Ա 1^ լ եին սոքա երկոքին լի ալ֊ 


0ւցւէւ26օ1 ե7 



59 


աշակևրպթ սրրոյև *\*անիեիի Ա*եեի % ղոր վերա*. 

գՓ յՒշՒտ ա Քո– ^ հեաեսեալ^քՀեսկ»^ դլոսխ^ 

ների մեջ *\+անիեչին հեղինակը յիշէը է՝ ^՚սս 

աո֊անց պյդպիսի եանոսցման։ - Փ ալ – ստոս ե*. 

պիսկոպոսը յիշոսաե է Գ“էՐ* ե * ԳՊՐ* 

\*Ղ*ի ^օկը^Գ ա ^^ ա< ^՝ Փ աւսաոս ի %յի^ ս ՝ Խ 

աակոսթիՀևէ ր աեղի ունի առանց կոչման, իրրես 
եանօթ մի անձի որ յ այ անի ե ընթերցողին նա*, 
խորդ դպրոսթիսնից իբրեւ. ե երանի ես իրրես 
սեսքն ձեռնադրոզյ Ա^ա ա/^. հաաոսանները 
հանդիպակաց ։ 

Դ*. ղսլր . Գ. Ե.դպր. ԻԳ։ 

|^ա հրաման ես կոչեցին աուեալ ղմարմին 

գծեր ունի եպիսկոպոսն, ո*. սրբոքն^երսիսի ղաոնն \^ո*. 
րոսմ * անուն էր Փ աւ –" ա "" աուեոյ պաշաօնեւսյր եկե*. 
ես աայր գնա ձեոնագրել ղեցւոյն, ես Փ ալ – սա "" ^ 
ի ոարկասագոսթ-իսն։ պիոկոպոո ես պաշաօնէիցն 

գլխասոր $րդաե , . .. աա*. 

րան ի քեի/ն ասան * 

\\յստեդ ոսշադրոսթեան արժանի ե ես 
պքն, որ տֆնչ֊Տրդաե, իրրես նոր անձն, իսր էրի 1 – 
կոչոսմով ե , Փ ալյստոս նրան կից ե ըն¬ 

թերցողին Նանօթ վի՛ճակի մեջէ 

\ձ>րդ արաայպյտոսթեան այդ եղանակը չխ 
շարոսնակոսաե դպրոսթ եան մեջ֊, ոսր յէ– 

շոսաե են նախորդ դպրոսթիսններից յայ անի 

անձինր - Փ աւ – ստոս » Տիըիկ » | \ռոսաոմ*, *Հ+անիել 

ես §րդաա ։ <Հ* դպր, \յի մեջ֊ ընթերցողին 

Փ ասսաոս եպիսկոպոսի հետ եանօթացնեչոս հա*, 
մար, հեղինակն երկար ^յիշոսմ ե քծ*ելակաը կո*. 
շոսոդ եպիսկոպոսների նշանակոսթիսնը, նրանց 


0ւցւէւ26ճ ե7 



60 


պաշտօնն ու դիրքը) “ԱՂ՜ 11 *՜ ^ նոր անձն ասորու* 
թեան մասին պատմող֊ ե Հանդիսանում՝ Հեղի՛*, 
նակըւ դ*անիելի յիշաաակոսթեան մե^ <Լ. դպր + 
է, մին չես իսկ *Հ*անիելի ժամանակն ակյսչյտ 4* 
ենթադրու ած ընթերցողին . “ ))ա աշակերտ ե ալ֊ 

մեծի *ք%անիէլին՝ որ երե յամս Տիրանալ արքայի է Ո 
\*րր թե Տիրվեի ես *\%անիեէի ժամանակակից լի* 
նեյն ընթերցողը չյգիտե* Ա*.4հ^՛ բացարձակ ե 
օս> ար ութ ի սևը դ*դր * 

Հեղինակը ստորա գծում ե &րդ աս, ի անց ե ալը 
թե ոսմ՝ ժամանակակից 4 ր ես ին չ սլա շամն ոս* 
ներ երբեմն . պաշտօնը նոյն իսկ այլաձես խօս* 
բերի մեջ ե Հագցրած՜ .բան նախորդ դպրոս* 
թեան մեջ֊ ե Լպ աշտօնեիցն դլքսասոր ~— սար*, 
կասադապետ)։ \^յս բոլոր դեպքերում % ինչպես 
Փ ասսաոսի ես *ք*անի ելի յ նոյն պես ես այստեղ֊ 
Տրդատի յիշատակոսթեանց մեջ~ չի պատաՀոսմ 
ոչ մի անդամ այն սովորական ես նախորդ պատ*, 
մհսթեան Հեղին ակի գործածած ձեսը թե՝ ս յո/» 
վերա գոյն յիշեցար ո ♦ չի եը լռոսթեամր անցած 
այդ անձանց մասին , իբր ես նախորդ դպրոսթեանց 
մեջ֊ ծանօթների» այլ֊ միշտ դպրոս թեան մեջ֊ 

նրանք Հան դիս սնում են իբր թե աո.աջին ան* 
գամ ես ընթերցողին անծանօթ վիճակի մեջ* 
3. Հեչին , ըստ երեսոսթին՝ աննշան տար*, 
բ երոսթիսևներն եսս անպակաս են է ^երսեսի 
ընտրոսթեան միջոցին Փ ասստոս յիշսոսմ ե ծե* 
րոսնի դպր* իսկ ՏԼ* դպրոսթեսն մեջՀ 

30 տարի անց ՝ ըստ ասանդոսթեան , ա մեն ե սին 
չի ^յիշսոսմ թե նա ծերոսնի եը* ընդՀակաո֊ակն՝ 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



61 


սէյդ երեւութէն Հանդեպ դպրութեան մեջ 
Ա^ւա^ յիշուան ե ներունի) (ՀոՀան Հինաւուրցւ 
Փ աւստոս եպիսկոպոսի ազդն եւ նշսնակութիւնը 
%աի»որդ պատ մութեսն մեջ բացակայում Հր է իսկ 
,Չ* դպրութեան մեի^ պ/դ երկու. Հանգամանքը ր 
մսՀկրամասն պատ մուան Հր* Այ» ք* ո 1ԲԲ(Լ աա / > ^ 1 ^ 
րութիւններ են) որոնք ուրոյն ոյւրոյն ոչինչ չիրն 
ցոյց տա լե ս ♦ է**– որոնք խմբովդ եւ. միասին դի֊ 
պու ահ՜ ական չեն % պ/Լ մատենագրական նշխար– 
ների տարբերութիւեն են սոսկ վկայում է ք ^ալց 
այդպիսի օրինակների րագմհւթիւնից խուսա֊ 
փում ենք լոկ աւելորդ դատելով % 

12 . 

\քրեւ.ելի եկեղեցականները է 9< դպրութեան 

մեջ են - ՀՀաւեն) ՀԼաՀակ) Ասպուրակ) Փ աԼք| *> 

աոս , թորթ է Աոա/աա/՝ է &իէ*ՒԹ * ,Օո^ւ«. 

թա֊աղյ Տի(*իկ Ա*ովսես> \\Հարոն , &ոՀան ք <էինդ 

եւ. իւր աշակերտները - Վաչա^, Ա^ւա^, |քա*. 

ր ա ի»% Տրդատ եւ\քուչի* Փհեպե՚ո Հայրա– 

դրութիւնը բացակայելովՀ հնար շկպյ յ ուս ալ 
ալս եկեղեցականների մասին աւանդուահ՜ լիա– 
կատար նանօթութիւնը ձեռք բերեէյ այն ու 
մեն այն ի ւ դժուար չի տեսնել^ ւր^ւ երեւ ելի եպիս¬ 
կոպոսների յիշա տա կութիւնը նաինեաց երկերի 
մեջ֊ ամեն տեսակ փոփոխ ութեսն եւ ալը եւ այլ 
աղբ֊իւրների ազդեցութեան Հր ենթարկուաՆ : 
տենք նախ թաւենի է ըաՀակի եւ Ասպուրակի 
պատմութ իւնը։ թ * դպր . ք\ 0% թաւեն եւ 

Ասպուրակ յիշում են ի ղաւակե \^ղթիանոսի , 


□ւցւէւ26ժ ե7 


Օօօ^Խ 



62 


իսկ ^աՀակ ունի անորոշ^ մի մակդիր դպր + ^ է 

ս կորճն այ ո ։ \սորենացին ՀաՀակին ել յ իշու մ ե 
ս յադդե եւ ի մառանդութենե ո \\ղթիանոսի ^ ♦ 
Ս»)* Մի լս կ ո Ղ^9 Ս ո փերք (է* |%Ը), Վարդան 
պատմիչ^ |)ամոսէլ \Հնեցի, Միք™/ել » ես 

•ՀյերսԷսեան կպրանոցի ձեռագիրը ^ք, 30» րսա 
տպ ♦ ցուցակի 1 7 7ք*) -■ միաձայն վկայում էրն 9 

որ Հ^ահակ) Հ/ասեն ես \\սպոսրակ եղք՚աշփ (.քէ՝ ի 
դասակե \\ղթիանոսի։ Ա/ւ^ թողնենք միլսներին , 
էԼարդան ) Միքայել ես \\ամոսել յպյտնի է, որ 
յեաին դարերի անձինք են ես սակայն ասեչի 
որոշ աեղեկոսթիւն են Հաղորդում ներկ այ 
խնդրոս մ՝ ♦ Հարկաս նոքա իրենց իք չստեղծեցին 
այդ » պ/լ ասելի արմ անահ ասա տ դատոսած աղ*, 
բիւրներից օդտոսեցին ( անուշադիր թողնելովդ 
պատմաՀ օրն ես . դարի ^լատուկ ես յ այ անի 
պատմիչին - Փ ասստոսի պատմոսթիսնըէ 

Հձկայ սակայն երկոս պատմիչ^ որոնք երեք 
|\ղթիանոսեանների պատմհսթիւնլԼ միակերպ Հա*. 
ղորդ էին* իսրպքանչիւր հիշատակարան իւրա*. 
կերպ ե ա/ք– կեաոսմ ՝♦ Փ աւստոս ^ |սորենացի ես 
(Հու/ՀաննԷ–** ՛կաթուղիկոս չդիտեն թե նոքա եղ*, 
րաքք էրն ♦ ոսրեէէն ես նոյն են այդ մասի մեֆյ> 
բայց կարգը տարրեր էրն Հաղորդում. ըստ իւււ.. 
րենացսոյ ես ՀՀ ո Հանն ես կաթուղիկոսի՝ նախ 
՚ԸյսՀակ , ապա ՀԼասէՀն , ըստ դպրոսթեան % 

նախ ա 9 ասեն է ապա *ԷաՀակէ \Լար դան ես |)ւր*. 
փերք «ձ մեկին չեն Հետեսոսմ լիակատար կեր*, 
պովյ նրանք նախադասոսթիսնք նշանակում՝ են 
Հակառակ ,9* դպրոսթեան ես Համաձայն | աո*. 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



68 


րենացու ևւ աԱնէէս կաթուղիկոսի 9 բայց 

վերջինն երիցս ա արբևրւում՝ ևն նրանով) որ 
յՕ աւենիև ևւ ^աՀակին եզր. ալտ են յ իշ ում* ։ 
||յորղան ևւ. \\ոփևլտ այդ ևն բառացի 

ոճովյ որ չունին \սորևնացի , 0ո^աէրէրքւր կաթու.֊ 


ղիկոս ևւ. Փ աւստոս ։ 

Սոփերք Ե • ԻԷ—ԻԸ։ 

Քձ ն Ւ ""ր ա կացաւցանեն 
ցաթաււ աարաւն գ^ահակ 
ի պաւակկ \\ղբիանաաի) այր 
գավելի եւ լխ աա. ատինաւ֊ 
թեամբ եւ բարեկարգաւ֊ 
թեամբ կրոնից ւ Ոճ եէ ~" 
ըաա աովարաւթեանն աաւաջ֊ 
նայ աաւստեալ գնա ի |ք եաա֊ 
րիա) այլ լտե ալ ի բաց 
գօրկնն աաւաջին ք րաա օ– 
րինէ պաարիարգաց կայաւ 
զկարգ ...» |,ւ. զկնի ՀԼահա֊ 
Խ , զՏԼա՚֊են եղբայր նա֊ 
ր աւն հաաաաաեն յաթաաւ 
նարա նավին աաւստինահրաշ^ 
վարաւտ պայեաււացեայյ\յւ 
ապա Աւ ապաւրակկա եգբպյր 
նարաւն կայաւ. գաթաան 
ի նացին աա՜աքինաւթիւնա 
յաաւաջագեմ * գաեայ տ 


Հար դան (Հրատրկ . Մ . 
է մինի, Մոսկուա էշ 69։) 

Ե*֊ կ ա Ց"յտ է աև ղե 

նարա գՀՀահակ աՏքն աակաւ 
աւաւրա ել ապա ։0–<–4 
ի գալ ա ա՜կն ք^պահաւնեաց 
աաւանց մեարապօլաին 1|4ր«. 

"•“բԽ* Ը" ա °Րծ ն ծ 

արիարգաց , ար պաշաեաց 
գաթաան ամա շ**ր" * 

Հերկրարդ ամի Վարազ֊ 
դաաայ \\րշակաւնւայ ննջկ 

ՏԿ ել յ^էրԲԳէ 

գնա ք) աւէն՝ եգբպյր նարա 
լալ իբրեւ գնա ամա չ»/ւ» * 
(Հերրարգ ամին Հ^րշակստյ 
ննջե (Հասկն ել աանաւ 
գաթաան \\ապաւրակկա՝ եզ֊ 
բայր նացաւնց եւ աա՜ստի֊ 
նակից ք ամա եօթն է - 


Ըէրա և ր ևւ. ութին , \\ ո փևլտ ևւ Վարդաև 
նոյն ևն »ոյւտանով ♦ իպ/ի "էյ* ըսա Վար դան է 
%ևրսէսին յա Հո բդեցին ՀԼաՀակ) |)ա հ ա կ) Քբ*է–ևն 
յ^լսպուրակևս) ըստ |՝\ոփևրաց ՀՀաՀակ , էքյու էն ևւ 
\^սպուրակևս ։ \^ռանց մեարապօլաին կարդուաև 
կաթողիկոսն րսա Վար դանի և \\ ա Հ ա կ % րսա 0ւր«. 
փևրաց % ՜ԷաՀակ է ըստ Փ աւստոսի՝ Հուսիկ ոճ 
(հ* ԳՊք* Ի0*) ։ Աէ/" կերպ եթե շարունակենք , 


□ւցւէւշ©շ 1 ե 7 


Օօօ^Խ 



64 


նոյնա տեսակ տարբերութիւևների կարգը դեռ 
շատ կարելի ե ընդարձակել* մենք գագարում՝ 
ենր , րաւ Հա մար և լաք ալ գերանն եւս աննման 
բուրած՜ լինելու, պատմիչներին , սկսած՜ Փ ալ11 ^ 
սաս իր եւ |սոր են ար ուր եւ առ. յա պայ ։ - 

պիտի յիշենր Հետեւեալյլ։ <Հաւ 
՜էաՀակ եւ. Ասպուրակ միակերպ Հետեւոդ֊ են 
Հագուստի այն ձեւին է որ Հֆաւենից սկսած մ՝ու֊ 
ծուեց եկեղեցական կեանբի մե ջ • ս էքՂ՜ ա Ց՝ք*ն 

ու. սկսուածրթ դաաապարտուած ե ,Օ տ » գպրու֊ 
թեան .մէք ♦ րնդՀակառակն |սագի մասին պատ*֊ 
մութիւնը Փ աւս սաս ի մեջ պատկերն ունի , 

որ մեն եւ. անՀիմն պատմական սխալ պիտի 
՚ճանաշուեր » եթե \ստգի փ**րքի մասին որ եւ ե 
կասկած ամտութիւն թ՜ոյը տար բննա դատ ու֊ 
թիւնը։ \\ակայն խոր են արին բոլորովին Հակա֊ 
ռակն ե աւանգում\ ս ՀԼաՀակ եք* Ո Հ հե՜ռի ի 
գովութենե ո * Լ|®*^ % ի ս կ \\ղբիանոսե անների 
13 տարւայ Հովուութե ան մասին |սոր են արին չի 
Հաղորդում՝ որ եւ ե տեղեկու թիսն որ ար գա֊ 
րացնել կարելի լիներ Փ աւստոսի գա տա պար֊ 
տութիւեն պյգ եկեղեցականներին է հիշենք նաեւ 
որ խորենացուն մերթ ընդ մերթ նոյն խնդրում՝ 
Համաձայնում* են այլեւայլ յիշատակար աններ « 
առանց մի եւ նոյն ժամանակ Փ աւստոսին մի այ֊ 
նակ թողնելու Հակառակաբար եւ երբեմն մաս֊ 
նակի Համաձայներով նրան։ շան ա լորն այն ե » 

որ խորենացին մի այգ տեղ Հեռաւոր ղ֊իլկ* ո վԼ 
)սագի պատ մութ եան մեջ » անշաՀ եւ անմիտում՝ 
պայմանների կցմամբ ք Հաղորդում՝ ե *հ/ն թձ֊ ո է* 


□ւցւէւ26ժ ե7 


Օօօ^Խ 


65 


,9 » դպրու թեան մեջ֊ Հ&աւենին ե վերագրուած ։ 
Ը«ա |ս որ են ար ու ( պճնասիրութիւն եւ զարդա». 
րուն Հագուստը |սագի ներմուծ՜ած՜ եւ գործ՜», 
ած՜ածն ե եւ ոշ~ թե՛ ,0 աւենի ♦ ս Ա^ւ# ^խադ 
մենայ%էի նմանեալ մեծ՜ին *\չերսիսի , եւ. աոաւեր 
եւս է աեսշութիւն աղբատար » ոհտ.«հ շտեմարանին 
աղբեր արան սր ասնշելա պես իէԸ աո. \յղիայիւ եւ 
\յղիսեի*– + եւ. ի յանդիմաներ զալտայ՝ աՀաւոր եւ. 
սաստիկ եր ել. աներկիւզյ էլ ոչ֊ եղել ի նմա 
գ ամա գիւ տ սատան այ , բայր վասն միոյ ն ուա դի , 
ղի եր պճնող֊ աո. Հանդերձս եւ ձիասեր • է ք ո Ը 
պարսաւեար այ պահեին փոխաևակաբանել " ո (կ* 
ի նմանե յանդիմանեար լինեին ւ «Լասն որոյ թո», 
ղեար այնուՀետեւ ղպերճագոյն Հանդերձսն , 
խարաղնաղգե սա եղեալ *ֆնշեւ րօր 

է/ահոսան իւ-րո/ո * (Տ** Լն) ։ 

Պ/ 1 * 0 ♦ է \* ա ղյղ ա շեան |կչորեն արու եւ Փ ալս», 
տոսի պյգ տարաձասյնութիւնը մեկնելու դմուա». 
րութիւնլղգիւրաչլրել ենրաեաԼյ որ քսորենարուն 
վերագրեր ե խարդախելու ծ՜անրութիւն * ր (|չ« 
ինլ շունինք անձնական կարծիքի յարգանար 
դեմ ՝♦ <1|հ» . էխաղթաշեան անշուշտ եւ արգարեւ 

ունի Հեո֊աւոր Հիմքեր եւ գրդիչէեր , որոնք 
Հ^պյոր պատմութեան կրկրեալ վիճակը֊ 
Հանուրս անուրանալի են կար ուր անում՝ ։ ր*այր 
երեք ^դյւիանոսեամևերի պատ մ ութ եան մեջ~ եթե % 
Փ աւստոսի Համեմատութեամլւ , \սորենարուն 
խարդախող դատենք , կից նրան ք խարդախող 

1 Փ* ք^Է՛– Ղ^**՚Դ***ՑՒ է*՜Ր պաս* մ՝. խարդախողը , 

ՀԼիեննա 1898. 112-113* 

ՓՇԻ1ՏՈՍ 5 


0ւցւէւ26ճ ե7 



66 


պիտի և դրա կացն ենք նաեւ ^ովՀաննեո կաթոդիդ 
կոսին | \Տ"փեքքի Հեղինակին ք \\ամուելէն է ||*^ 
հայելին եւ էսէԱ գԱձՈէւ, որոնցից իւրաքանչիւրը 
տարրերս ում՝ ե Փ ալ ~ սաոս ից » թե խորենա–, 

ցուց եւ թե միւսներից աո.անց մի որ եւ է դրդիչի • 
միտումի եւ նպատակի։ 4"» եթե ս է)դ է*ւ 

նման խնդիրներում* լոկ Փաւստոս եւ խոր են ացի ք 
կամ* Փ աւստոս եւ բոլոր մնաց ահ՜ պատմիչները^ 


եւ կամ խորենացին եւ րոլոր մնաց ահ պատ*֊ 
միչները պատկերացնեին երկու հայրսսյեղութիւն*. 
ներ մեկը միւսին ժխտող֊, ս ձայն րադմաց ր ը 
նաեւ մատենագրականին եւ պատմականին պիտի 
կրկտեինք այն ժ ամանակ է քևայց այսպես շեներ–, 
կայ խնդրում 9 ուր*. միակողմանի Հա/ ե ացյյից 
կամենալով՜ աղատ էին ել՜) չենք կարող՜ չտեսնել է 
որ անխտիր կերպով֊ իրար ժխտում են մեկ կամ 
միւս մասովդ ֆաւստոս եւ խորենացի ։ խորենացի 
եւ \\ոփեքք ^ Փ աւստոս եւ Վ^արդան , |խփերք եւ 
\Լարդան է Հֆոփերք եւ Փ աւստոս եւայլն։ 
երեւոյթի առաջ֊ » դպրութիւնը Հանդիսանում 
ե նոյնքան Հա լաստի Հեղին ակութեամր , որքան 
եւ մնաց ահ պատմիչներից իւրաքանչիւրը։ Ա*եր 
կարհիքով այս վիճակն ցընդՀանուրս աղբիւր–, 
ների տարրերա֊թեանց արդիւնքն ե ♦ աղբիւր֊ 
ների* որոնք ամրող2ութեամր. եւ կամ 
ղուահար ար այսօր ներկայանում են պատմիչների 
կապակցեալւխմրադրեալեւկցկցե ալեր կերի մեջ֊* 
Հետեւեալ նկատողութեան մեջ՜ մենք կը 

ջանանք ր^ ո ր ո չեը տխ ա դք^ի լ –րը^ ո րի վը^իլյ 

կազմել ե խմբագրողը արդի դպրութիւնը։ - 


0ւցւէւ26ճ ե7 



67 


13 . 

,9» *\%պրութ եան մէջ ժՒշ^ ւոր Լ. 
պոսներն անհամեմատ թիւ ունին Համեմատում 
թե ամի Հայաստանի նաՀանղների յ թող թե 
գաւառների * ի բաց առեաը նրանց որոնք» եպիս*. 
կոպոսապետ , թեյակալ եւ վանակեաց էրն յիշ֊ 
ւում *, մնում* են Արտիթ) §իրիկգ 

րակոս) ՀԼորթուաղ եւ \\Հարոն է որոնք էին 
Տ“Աքի* ^ասենոյ , Վշսեանդայ եւ \\րշարունեաց 
եպիսկոպոսները ։ (| է / 1 ^ խօսքով միայն երկու 

նա Հան գների եպիսկոպոսներն են ^յիշուաե <)♦ 
դպրութեան մէջյւ Այ^. երեւոյթի Հանդէպ տես*, 
նում ենք , /»հ» նախորդ դպրութիւնները , ||ու^^ 
օ^ձ այը ^յիշատակարանք ^. դարում շատ 

առիթներովդ են եպիսկոպոսական անուանացու*. 
ց ակներ հիշում\ եւ կամ թմրական ներկ այ ու*, 
թիւնը հիշատակում : միանդամից տաս*. 

ն Խ աւելի ս մեծ աթոռ եպիսկոպոսներ ո է յի֊ 
շում % որոնք առա բնորդեցին *| 9 երսէսին ի \\եսա*. 
րիա (է. ԻՋ.)* />. դպրութեան մէջ֊եպիս*. 

կոպոսների պ/դ պակասաւոր թիլը պայմանաւո*. 
ր ու ահ՜ չէ ս երեւելի ո իմաստով ֊, քանի որ նղյն 
^♦ դպրութեան մէջ֊֊ անարժան , տդէտ եւ ա*. 
դաՀ ՀֆոՀանի պատմութիւնն ընդարձակ էջեր է 
գրաւում։ Ա*իւս կողմից ^ \\աՀակ Ղ\արթեւի եւ 
նրա աշակերտների ^60 սպս^֊դէք^յ ^ ^ լ 
Հռչակաւոր* ^երսէսի քարտուղար \^եսրոպի 
պատմութիւնն ու անունն է յՕլ» դպրութեան մէջ 
բացակայում ։ քՀւրեմն մեղանշահ՜ չենք լինեչ֊ 
իրականութեան դէմ , եթէ նկատենք , #»հ» ,9 . 

5 * 


0ւցւէւ26ճ ե7 


Օօօ^Խ 



68 


դպրոսթեան եկեղեցական պատմոսթ իսնը 

թեթեւակի Տ անցողակի ես թափթփոսաՆ վի՛ճակի 
ւ/յ֊յք ե) մի Ա վիճակ ք որ Հասկանալի ե որ ես ե 
գասագանագրութեան կամ՝ աթոռակալական 
իաՏաԱաէլաՀՀաէլաև ցոսցակի վերաբերմամբ.) ոսր 
պյ 1 բնղ–ա/Լոլ) թերի ես ստոսգելի ե ամեն ինչյ 
Ս՝ենր ժամանակագրական խօսքը սաո 
րագեում ենք ես Հիմք ունինք ։ 

կատոսաե ե արդեն բանիցս , որ Փ աւ</% ՛ 
տոսի պատմոսթիւնըժ ամանակագրութ իսն չունի, 
այդ արդարացի , Հիմն ա լոր մի դիտողութիսն Հր* 
Տրդաա ) |ս սորովդ \^րշակ , <1|ա^ , ՀԼարաղդատ , 

ք Վչսղարշակ թագասորները գաՀ նստե 
ցին) կա ռա վարեցին , մեռան) բայց թե ք 

որրան ժամանակ) - Փ աէ ~ ստ ոս ի պատմոսթեան 

մեք ս ԱԳ հրկոս Հարցն ես նրանց պատասխանը 
գոյոսթիսն չոսնինէ *\չոյն վիճակի մեջ֊ ե նաես 
կաթողիկոսների պատմհսթիսևը ♦ Գրիգոր ) Ա^ւ^ւ/%. 

<ոակես) 1 Լյրթանես) (Հուսիկ) Փ աո ֊են ։ ԸյաՀակ , 

|յերսեոյ ՀՀոևակ ես Հյուսիկ կաթողիկոսների 
մասին ոչ մի ժամանակագրական տեւլեկութիւն 
չի Հաղորդոսաե նախորդ դպրութ եանց մեջ՜՛ 
նրանց մաՀըյ որ նկարագրոսաե ե Տ*՛ ԳՊ1 1 * քհԱ » 
6՝է» Ե« ԻԳէ ԻԲ* գլուխների 

մեջ֊) քիշոսաե ե առանց Հաղորդելոս թե բանի 
տարի Հովոսեցին նրանք ։ Այ» բոլորր միօրինակ 
վիճակ ունի • ել կա սկան ի տեղիք չի մնում 

/«** նախորդ դպրոսթեան Հեղինակը֊ իէք ո ր ես 
ե պատաՀական պատճառի ազդմամբ անուշչս*, 
դիր ե թողել այդ եական խնդիրը ♦ "է.՝ հևղե՝ 


0ւցւէւ26ճ ե7 



69 


նակի գրչի համար այդ սովորութ իւՍն առան* 
ձնայատկութիւև 4"» *փ տե՛սակ կանոն ե) Ո Ը 
բացա ռութ իմն չուն է ։ \\ակայն այս անգամ* եւս 

այդ կանոնը֊ բանդողը ,0» դպրութեան հեղի*֊ 
նակն ե է ո 1 է դրում* 4** ս ,0 ասեն կալաւ ղտեղի 
դւԱ մեն այն աւուրս կէանա էյ իւրոչյ ամս երիս ո ։ 
ս ըահակ առաջնորդն ար ամս երկուս ո է Ա Ասպու*֊ 
րակ աո աջն որ դե ար դրամն \սոսրովրւ ^ Լչիուչֆ՝^։ 
ք\ր այս տողերը մի նոր հեղինակի գրչի ծնունդ 
են * որ վարժուած 4 նոր սովորութ իւմներով֊յ նոր 

արտայ այտութեան եղանակով֊ - ս ԱՂ մէնկաս *. 

կածելի 4՜ * անկասկածելի ե եւ այն , ո^ւ 

այդ մի սովորութիւն 4» արտայայտութեան մի 
եղանակ 4" > Ո ԸԸ֊ մ ա մսնա կա դրա կան գրուածքի 
մեջ֊֊ միայն կարող՜ 4՜ ա ^ րւ Լ. ունենաը* որն այն 
հեղինակին կարող֊ 4՜ յատուկ լինել֊) որ համո 
ղու ած լինի թե * Ո Հ 4՜ պաամութիւնն ՛ճշմարիտ 
առանց ժամանակագրութեան ո ♦ եւ. րնաւ այն 
հեղինակին , #»հ» երեր նախորդ դպրութեան մեջ լ 

հաղարումի անդամ* Ա ապա , յ այնժամ *, զ/ետ 
այ սոր ի կ ( ^ ժամուն ո եւ. նմանատեսակ անորոշ՜ 
առասպելական ոճով֊ դիտե ^ղԷԼ. աո – ա ք վարել֊ 
իւ-ր պատմութիւնըէ 

\թակալն պիտի նկատենք նաեւ , որ է Օ « 
դպրութեան աղրւիւրը մի անօրինակելի է անար*. 
ժ անահաւատ ժ ամանա կադր ութի ւն ել*) ո ըՒց 
շեն օդտուած պատմիչները* եւ. արդարեւ^ ոչ 
միայն \\էլթիանոսեան կաթողիկոսների պատ մ ու - 
թիւնը) այլ եւ ժ ա ման ա կադր ութիւնը տարա**, 
ձայնում* ե պատմական երկերի համեմատում 


0ւցւէւ26ճ ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



70 


թեամր տ | \սորենացին նշանակում՝ ե - ՀաՀակ՝ 

շո րս տարի) է Օւա. են՝ չորս տարի) եւ Ասպուրակ՝ 

Հինդ, տարի է Վյսրգան նշանակում ե - Ս աՀակ՝ 

չորս տարի) տ Օ աւեն՝ չորս տարի) \^սպուրակես՝ 
եօթ է ր տարի։ ՀՀովՀաննես \\աթ ողիկոս , ՛խոր էրևա*֊ 
ցու ընգօրինակուլ պատմիչը , մի անրացատրեչի 
շեղումով՜ տարրերւում՝ ե նրանից ♦ ըստ կ աթո<֊ 
ղիկոս պատ մա գրի ՀաՀակ՝ վեց տարի) յՕ Լալ են՝ 
երեր տարի) Հ^սպուրակես՝ Հինգ, տարի։ 
մասի մեջ֊ 0 ոՀաննես \\աթողիկոսը նովն իսկ ո 
նոյնութիւն ունի \՝\ոփերրի եւ Վյսրգանի Համե 
մատութեամր եւ սակայն տարիները տեւ ողու*. 
թեան մեջ֊ տարրերւում՝ ե նրանցից ։ 


14 . 


,Չ» *իպրութեան մեջ~ երեւելի եպիսկո *. 
պոսների պատ մութ իւնն ըստ մատենագրականի 
եւ պատմականի րաղմաթիւ ընգՀանուր կետեր 
ունի) Համեմատութեամր \\գաթանգեղոսի պատ*, 
մհւթեան պրակների ։ Ա^ա 

Հատուահների Համե մատ ութիւնը . 


Ազաթանգեղոս։ 

ՃԻԱ* ե և գարձեալ բաղում * 
եւ անհամար գունդս գունդս վա^. 
նականաց ի շենս եւ յան շենս , 
դաշտականս շինակեացս եւ լեաաւ– 
նակեացս) անձաւա մուտս եւ ար «. 
գելականս հաստատեր * էյ*– ղոմանո 
յարդւոյյ արմավն աաեալ֊ պա ս՜ա֊ 
ջասուն ձերբասսւնս աուներ • փզ/Թ 
ուսման է վերսց ուներ է Ը^է Հ"*՛ 
դեւոր խնամով֊ եւ երկիլղիլ 
սնուցանելյէ Ո/* ցաշտի՜ճան եպիս*, 
կոպոսու քժեանն եին արժանի կա > 


• 3 . Գսլրութիւն : 


Ա«.Ն^/> սուրբն 

ԳՒ^Գ 

մանուկ ձեոնաոսւն ք 

եւ հաղորդ եր վա֊ 
րուցն մենին Հնդայ ։ 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



71 


լայ , ասւեալ ձեսնադրսսթիսն ի 
նմանե • որ աո. աջն այն (^ղթիանաա 
անասն ք ար ապա կոդմանքն եփրա– 
տական գեաոյն լիներ վերակաքոս . 
երկրորդին՝ (քստազիաս , ար ի կագ֊ 
մանա վայրայյե քիասենոյ կաչյեալ 

լիներ հ»վի>–» 

երրորդին՝ ^ասոո * 
չորրորդն՝ | ք*ավսե" * 
հինգերորդն՝ (քսաերիամ . 

վեցերորդն՝ (Հովհաննես . 
եւթներարգն \^գապեո * 

ոսթերորդն՝ \Հրտիթե ". 
իններորդն՝ լ^սու^ս . 
աասներարդն՝ Աէ »տիպքես • 
մեաաա աներ արդն՝ ՏՒքի^եո * 


երկոաասաներարդն՝ \\իւ թակես։ 


Այ***՝ որ յար դւ աքն քբմաքն 
րնարեքան լինել եպիսկոպոսդ կող֊ 
մանք կոզմանք ^ աճեքսւքանելզքա– 
րո զալ թ՜իսն ։ զայլաքն անասանա 

թե ես կամիքի ոք , ոլ կարաաքե 
շարժեք է 

հ Լ զ\\ղթիանաա զայր “ճշմարիտ 
ես ասաոսածաաեր՝ վերա կաք ու 
թոզզյր արքունական դրան/ն բա¬ 
նակին է եւ ի%քն ընդ ժամանակս 
ժամանակս ի լերինս ելան եք *• »ր 
ես ինքեամի իսրուէ անձամբ իսկ 
օրինակ քսւքաներ * դո– 

մանս ամանս յաշակերտաքն յիս– 
րպքանչիսր մեն ա ստանաք , եր– 
թեալ լեասնակեաք , մենակեաք ք 
սորամուտ » ծակախիթ եդեալյ ես 
գասւօրեական խատաբասա ճարա– 
կզքն վճարել* այսպես վշտա– 

կեաք ակարասթեան դանձինս 
տսսեալ ,» ման ասանդ հայեքեալ 
եսս ի մխիթար ու. թիլն աւսպքե- 


(Հազազս § իր կան 
ես |քովսեոի եպիա– 
կապոսաք (դլ. <խ<ի) , 
(Հազազս (Հո հան- 
նաս եպիսկոպոսի 

(«.• Ը-ժ) 1 

0 ապագա Ա "թաայ 
եպիսկոպոսին ք \ա– 

" ենւ Ս ( ԳԼ * է)« 

(Հազազս §իրկան 
ես քք ովոեոի եպիա– 
կապոսաք (դլ. ,Ւ«Ւ)* 
(Հազազս թիրա¬ 
կս սի եպիսկոպոսի 

(գլ– «յ»Ա)« 
ե լ “ՍԼՔ 

եին նաքա աշակերպք 
հրեշեսակակրօնք) դո– 
րոք դվարս ղք պատ¬ 
մել ալ բասեսքե 

(ԳԼ* (ԿիՐ ա ֊ 

կոս) եբ Ոք/Ը ճշմա¬ 
րիտ ես աստածա– 
պաշտ (դլ. ք^Ա) * 
(||||> միանգամ* 
վասն սիրոյն Աււաւււ*. 

եզյ յաշխարհե եին 

մեկնեալ, ի յանա¬ 
պատս բնակեալ, ի 
քարանձասս ամրա– 
քեալք յպյրս ես ի 
քարածերպս երկրի» 
ես միահանդերՀքւ 
բոկագնաքք, զդաս– 
տաքեալք , խոտա¬ 
ճարակդ , րնտա– 


0ւցւէւ26ճ ե7 


Օօօ^Խ 




72 


լական բանին՝ եթե ՀՀորժամ* փսոն 
քրիստոսի տկարանամ * ք յալնժամ* 
զօրաքեալ֊ լին է մ *. ել թ~ե % լաս եւս 
լիյյի պարծ ել տկարոսթեամի , դի 
բնակեսքե յի» դօրոսթիսնն *Հրիս*. 
տասի ։ 


11>ք. հր ապաչարբենալ֊ գինւոփ, 
ալ/ աււաւեչուլ֊ հոդւոփ, ես պատ*, 
րաոտել֊ պոիրտս երգավք հոդես»*֊ 
րզք ի փաուոն ես ի դովոսթիւն 
կրթոսթիսն 
Ք աղցրոսոոյբ ընթերքաւածոք հո*֊ 
դե պատում՝ դր»ք * քաջալե*. 

ր ու թ՛իլն յորդոբական լուոաւոր 
վարդապետութեան , աո. ի յա*. 
ս.աջադեմ՝ րնտրութիւն պսակա*. 
համբար յլրիոտոսադիր կիտին ։ 
Աէր^. եուալ հոդւոփ աստուածա*. 
պաշա ծաաւալութ եամբ X ա*. 

ղօթ-վ» ապերո ալիք եւ պաղատանք 
փարելիք ես խնգրսւածք հաշտե*. 
քսւքիչվ* փոսն ամենեքուն կենաք 
աո. մարդասերն \^ստոլած X 

նովին հոգեւորաս արուես* 
տիւն հանեալ աւուրս բադումս ք 
յանապատ տեդիսն յականս եփրա*. 
տակտն դե տոլն , յալրս եւ է վ>ա*. 
րածերպս երկրին բնակեալ լիներ « 
եւ ի կատարս լերանք ։ Հօրինակ 
աուեալ ղմեծին |–յզիալի 4 Քորդա*, 
րեին ք ես կամ* դեբաանեալ դմկրտչին 
աոևսւքինւ ոյն Հֆովհաննոս • բարեաք 
դործոք նախանձասոր եղեալյ դնոլն 
կեանս վարոսքն ^քաջութեան աս*, 
տուածամուխ կեն աքն անձին մա*, 
տոլ.քաներ * 


բուտք ար մա տա*, 
կերթ ք դօրեն դագա*, 
նաք ի լերինս շրջեին , 
լեշկամաշկղք ես մոր*, 
թ՜հք ալծենեգր « նե*. 
ղեալվ» տաո֊ապեալք է 
եւ տարակոսոեալ^ք ք 
յան ապատ ի մոլո*. 
րեաչ,ք ի քուրա ես ի 
տօթ ք ի վ»ադց ես ի 
ծարաս փսոն սիրոլն 
\\ստածոյ (գլ &Ջձ 1 


\\ուեալ պվի՜ճակ 
րնակութեան ուներ 

դան ապատն , ուստի 
բղխեալ հոսեն ա*. 
կունք \քփրատ դե*, 
տոլն է բնա*. 

կեալ ընդ ծակս վի– 
մաքն , ուր յաո֊ա*. 
ջ»ս կալանքն եին 
Ա՝եծին Պ*րիգպփ ա֊ 

ւսաքնոլ , որում* տե*. 
դե աքն քկոկէք կոչեն • 
ի Նոյն ծակս եր բնա*. 
կեալ մեծն անապա*. 
տասորաք *\՝ինդ 

(«• 


0ւցւէւ26ճ ե7 



շՀՒԻ* ե*– Թե հ&Ք ե ր^Ք 

իքանել շրջել գօրաց ույ անել գա֊ 
շակերաեալսն "ճշմարաաւ թեամբ 
հոգւռվ իրաց պիաոյիշլ օդաակա֊ 
րայյ ամենայն եկեգեշյեաշյն , հա֊ 
սեալ ց օդն ակ ասն ու թիլն շնար֊ 

հացն Հ^սաուծոյ աաւանց էրեք* 
պրապեյղյ ւ հանապաալ ի քան էր ի 
թիկունա դիպայյ ագաաահելոց , եւ 
վ՛ճարեր գօրութեաաքբն \^լսասւծոյ է 
Ե*֊ յ ո րդ ա ԳՀ1 ես եւ. պարարաա֊ 
գոյնա եւ֊ անփակ բերանով զվաակս 
վարդաագեաութեանն ի սիրաա աեր֊ 
մանեալծաւալեշլուշլաներ . ել գալս 
արարեալգամենւայն ժամանակ» իլր 
վասն անձին եւ. վասն աշխարհին տ 
ՀքԼանղի սովոր իսկ են ճշմարիա 
վարգապեստ գանձ անց աաւստինաւ֊ 
թիւ֊ն կանոն աշակերաելոցն դնեն » 
մանաւանդ յ»ւ^ առնելով֊ դաէ֊ 
րաւնականն ղմի այն ղմի այն այն գի֊ 
մասանայն \^ոաուծոյ » վրան գի աս է– 
ե»կ– Ս4—*. ՈՒ սոսս առնել եւ. 
սւսուշյանելէ Հ\րավ֊ բաղում՝ ան֊ 
գամ* աաւեալ գաշակերաոն աւ֊րդյն 
եւ. աննիագական անձամբ օրինակ 
կաաարելսցն լիներ ♦ յարժամ* ի 
թաբօրէսկան լերինն գալ. եաեաշյն 
գերանալ, թ-իւն աայր • եւ. կամ* ի 
նմին լերինն գկանոնական ագօթսն 
առներ 1 մինչդեռ, աշակերպքն ի 
աիբերական ծավալն նաւեին ։ Է^ւ. 
դարձեալ յաւուրս բ աղարքակե֊ 
բացն յօրինական աօնին գդի շեր այն 
ագօթս երիցս անդամ* ի ձիքժաա֊ 
աանեսլյչյ լերինն առ֊անձինն մա֊ 
աասյյաներ։ (\<–“~ի յայա իակ եր 
եւ. աաւանշլ հեաագօաելայ , թ՜ե ալ 
վաան անձ ինն ամենաաերն՝ •գյլ 
համաշխարհի յուսումն գալս դար֊ 
ծեր ) սր ե օրինակ ամենաալն հնա֊ 
գան գելոց . վասն սրգյ եւ. ասեն իսկ) 
թե արթուն կացե^ 1 յագօթա 

կք"Հյեբ . գի մի՛ մերանից եք ի փ»ր֊ 

ձութի ւնէ 



72 


լական բանին՝ եթ՜ե ֆորմա մ* վաոն 
քրիստոսի տկարանամ * է յա իա ժամ* 
գօրաքեաը լին ի մ *. եւ թ՜ե՝ լալ եւս 
լիցքի պարծեը ակարոսթ֊եամի , գի 
բնակեսքե յիս դօրութ֊իլնն Վէրիս֊ 
աո սի ։ 


ԱՆ^. էր ապա չարբենալ֊ գինւով֊^ 
պյլ աո.աւելուը հոգլովյ եւ պատ֊ 
րաստեը գոիրտս երգով ^ հոդելս֊ 
րհք ի փա ուսն եւ ի գովութ-իւն 
\^ստուծոյ։ կրթ՜ութ֊իւն 

յջաղքրուսոյք րնթերքուածոք հո֊ 
դե պատում՝ գր"ք * քաջալե֊ 

րութիւն յորգորական լուոաւոր 
վարդապետսւքժեան , աո. ի յա֊ 

աւաֆադեմ՝ րնտրոլթ֊իւն պսակա֊ 
համբար յարիստոսադիր կիտին տ 
եուաը հոգւով֊ աստուածա֊ 
պաշտ ծաաւալուքժեամր ։ Ան^լ ա֊ 
ղօթւք աղերսալէք եւ պա ղաաանք 
փարելիք ել խնգրսւածք հաշաե֊ 
լյուքիչք վասն ամենեքուն կենաք 
աո. մարդասերն \^լստուած ։ 

Է^ս նովին հոգեւորալ արուես֊ 
տիւն հանեաը աւոլրս բաղումս ք 
յանապատ տեղիսն յակսանս եփրա֊ 
տա կան գետոյն , յսայրս եւ ի քա֊ 
րածերպս երկրին բնակետը լիներ « 
եւ ի կատարս լերանք տ Հօրինակ 
աուեաը ղմեծին ք; ղիայի մար գա֊ 
րեինք եւ կամ* ղերանեաը դմկրտչին 
աաւսաքինւոյն ֆովհաննու . բաբե աք 
գործ ոք նախանձաւոր եղեաը է ղնոյն 
կեանս վարուքն քաջոլթ՜եան աս֊ 
աուածամուխ կեն աքն անձին մա֊ 

աուքաներ * 


բու աք արմատա֊ 
կերթ է ղօրեն դագա֊ 
նաք ի լերինս շրջեի՛ն • 
լեշկամաշկզք եւ մոր֊ 
քմ՜հք այծենեգք * նե֊ 
ղեալք տաուապեալք » 
ել տարակուոեալյ» է 
յան ապատ ի մոլս֊ 

ր եա 1 Ք Ւ յր՚֊ր* ևլ – է 

աօթ– , ի վ»աղք եւ ի 
ծարաւ վասն սիրողն 
\^ստուծող (գլ <հՏՀ)* 


\\ուեալ զվի՚ճակ 

բնակութ՚եան ուներ 
ղանապատն է ուստի 
րղխեալ հոսեն ա֊ 
կունք \յփրատ դե֊ 
տողն տ բնա֊ 

կեալ ընգ ծակս վի֊ 
մաքն , ուր յա ուա֊ 

ւ–֊ կաղակքն եին 

Ա՚եեին Ղ՝րԷգ"րի ա ֊ 

ուաջնոյ , որում* տե֊ 
ղեաքն ք| ոկիք կոչեն . 
ի նոյն ծակս եր բնա֊ 
կեալ մեծն անապա֊ 
տաւորաք *\*ինդ 

(«• յ*Ք.)՛ 


0ւցւէւ26ճ ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



շքՒԻ* հ«– թե ե Ր^Ք 

է քանել շրջել գօրացուցանել գա֊ 
շակերաեալսն ճշմարտսւթեամի 
հոգւով, իրաց պիտոյից օգտակա֊ 
բալ ամենայն եկեգեցեայլն , հա֊ 
էէեալ յօգնականսւթիւն շնար֊ 
հ ա շքե աււանց իրխթ 

գրաղելոյ , հանապատլ է քաներ է 
թիկունս գիպաց պատահել *#, եւ 
վ՛ճարեր գօրոլթեամբն \^ստ*ւծ*յ է 
Ե լ էլ – պ—րարաա֊ 

գոյնս եւ. անփակ բերանսվի դվա ակս 
վարդապետութեանն ի սիրա* սեր֊ 
մանեալծաւալեցուցաներ • եւ. պայս 
արարեալգամենայն ժամանակ* էւ֊ր 
վասն անձին եւ. վասն աշխարհին է 
ՀԼանդի **վոր իսկ են ճշմարիտ 
վարդապետդ գանձանց ա*ւպքինոլ֊ 
թիւն կանսն աշակերտելուն դնեն *. 
մանաւանգ յ*ւշ աունեյսվ ղ**ե֊ 
րուն ականն ղմի ալն զմիայնոյն գի֊ 
մաստնոյն \^ստ*ւե*յ , Հանգիէ ասե 
ի.կ. 04 սալ Հ* ք իս*ւս ասն ել եւ 
աւսսւ#անել* բադում՝ ան֊ 

գամ՝ ասւեալ գաշակերասն սւրոյն 
եւ աճն ի ադա կան անձամբ օրինակ 
կատարելուն լիներ * ցորժամ՝ ի 
քնաբօրԽկան լերթն գաւետեայյն 
գերանութիւն տսայր » ել կամ՝ ի 
նմին լերինն գկանոնական ադօքժսն 
ա&լներ 1 մինչդեսւ աշակերտին ի 
տիրեր ական եովսւն նաւեին ։ 
գարձեալ յալուրս բագարքակե֊ 
րաշլն յօրինական տօնին ղգիշերոյն 
ագօթս երի#ս անգամ՝ ի ձիթտս֊ 
աանեպ/ց լերինն աա֊անձինն մա֊ 
ասւցաներ։ ք\ւստի յայտ իսկ եր 
եւ ասւանց հեաագօտելսյյ թ՛ե 
վասն անձ ինն ա մեն ա տերև՝ ա^լ 
համաշխարհի յաւսումն գալս զոր֊ 
ծեր > »ք ե օրինակ ամենայն հնա֊ 
գան գելոց ♦ վասն սրսյ եւ ասեն իսկ , 
թե արթուն կացեք »» յ ագօթս 
կքօցեք է գի մի մտանիցեք» ի փոր֊ 
ձսւթիւն տ 



74 

|)սկ արգ թեթեւագոյն արու֊ 
ես տիք պակասագոյն ի գիտսւթե֊ 
նէ~ն ագգ Ք երկրածնաք ք որչափ այն 
արուեստի ոք Հա մար իքի՝ որ ընդ 
աստուածախօսն կաաարեսքե $ ո֊ 
րով֊ եւ երանելին ԳՀաւղ *»» ամե֊ 
նեքուն տգիտանալ ասե • հասն 
որոյ եւ պամենակեքոյք Հոգին ի 
թիկոլնս հաոանել անմււո ւնլ հե֊ 
ծ ու թե ամին րարեխօս գիտե * 

Ա/>7–՝ յորժամ՝ ւչ*իյյեվք ք թե 
սկսաւ 0^սուս առնել եւ ոլաոլ֊ 
քանելդ ապաքեն առնելն , զի ու֊ 
սուսքե* »ձ Ղ& պարգեւեսքի ) իմա֊ 
նալի ե* եւ բարեխօոել Հոգւոյն 
սրրոյ՝ աո. ի վարգապեաելոյ մե*լ, 
ղի ընդ. մի մե ասես բարեխօոիքեաքք » 
եւ ւ»ձ եթե ա«ւ բարձրագոլն ոք 
միածնին կամ* Հոգւոյն սրրոյ բա֊ 
րեխօսելն՝ գիաելի ե • Հքմնդի միա֊ 
պաաիլ աս աո ւած ականն , եւ ոլ 
բազմաբար։ )ա^ երանելի Աո.»– 
քելոքն րնկալեալ ի վարգապեաու֊ 
թենե ՜ճշմարասւթեէսնն, նախ 
կարօաական անձանցն օգուա , եւ 
ապա օրինակ աշակերաելոքն , բար֊ 
ձեալ տանեին . երբեմն աաւանձինն , 
եւ երբեմն ժոդովովք գոււՈսրե֊ 
լովքն զփաաւսն Վէրիսաոսի բարձ֊ 
րաքուքանեին ։ 

.Հանգի աո-աւել եւս օգտակար 
յա մեն այն աշխարհական ղրօսանաք 
աււանձին սահման « եւ միասյն աս֊ 

տուածպաշտութեան պարապել։ (\լյք միանգամ* 

Զոր եւ մարգարեքն յաո-աքագոյն հասն սիր ոյն 
գործեին , որթ ի լերինս յանա֊ տուծոյ յաշխարհե 
պատս , յպյրս եւ ի .քարածերպս եին մեկն նալ, ի յա֊ 
վիմաք զաստուածեդեն կրօնիքն նապատս րնակեալ, 
ծաո.այութիւն հար կանեին ։ *|յ ոյն֊ ի քլարանձաւս ամԼ 
պես եւ ամենայն հարքն , որ ա֊ րաքեալք յա/ք» ել 
Ո-աՀնորդեքան յաո.աքելական կա֊ ի .քարածերպս եր֊ 
նոնացն եւ յինքեանք անձանցն կրի։ սուրբն 

բերին օրինակս վերջնոքս I ք Հւստի *\*ինդ ... բազում* 
եւ երանելիս պյո բարձեալ տա֊ յաշխարհի ուղդեալ 
ներ ղաւանդելոքն պատիւ , ել կաքուքաներ կարգս 


□ւցւէւշ©շ1 Ե7 



75 


ամենայն ումիք մատուցելսց ա ալ¬ 
նա զնզյն պաաուիրեալ գուշակեր ։ 
լ^լ այսպե" յա$ւալ ամեն այն աս֊ 
աուա ձեզին գանձ ույն վայելչու֊ 
թեամբք լցեալյ պարարապցու֊ 
ցաներ ամեթութեամիք զամենե֊ 
աճան » խազացեալ զայր է բազում՝ 
ժամանակս ^ եւ նովին ի նոյե կւան֊ 
խեալ եւ ի նմին հանապազորգեալ։ 
շՀՒՂ՝* Ե«֊ մեծ արքեպիսկոպոսն 

Գրէգ ո րէ" ս ՝ ""•֊րը է ,ա ~Ր"4~ 

քիրսաակիսաւն եւ ամենայն երեւ֊ 
ելի օգնականօբն զամենայն աշա֊ 

կերաելովքն շրջեր եւ հաստատեր 

զնոսա կալ ի պատուիրանին ճըշ֊ 
մարտութեան ւ 


15 . 


մարգ կան զաստսւա֊ 
ձեղեն կրօնիշյն Լգլ. 


Ե*֊ էր “***–րրն 

Գէ ն Գ /է ^***–"®ք 

\\սաու&ոյ . եւ ոյվ> 
ընդ նմա, ըստ նմին 
օրինակի աաւնեէն 
սոքա նշանս մեձա֊ 
մեձ.. էւ ընդ բա֊ 
զում* հեթանոս աե֊ 
ղե" շրջեին յաշխարհս 
հեաւաւորո ք եւ ի 
սփիւաւս հեթանո֊ 
սաց գարձուցանեին 
զմսլսրսւթիւն բազ֊ 
մաց 1 եւ զբաղում՝ 

մարդիկ ածեին ի 

գիաութիւն կենաց 
եւ ի ՛ճանապարհն 
ճշմարասւթեան Լգէյ 

<ւզ յ* 


՚^լրդեն նկատել ե փԱեադատուքմիւնր^ որ 
վեց անուն կրկնուաե ե դպրութեան եւ. 

\^գաթանգեղոսի շքիԱ պրակի I** Վ.* 

\\արգսեան ) Ա \\գ*"թ + եւ իւր բապմադ* գաղ֊ 

•ոնիբ ո էջ֊ 226/7)։ \ֆակայև երկու առաջա֊ 

գրած– Հատուածների Համեմատուիմիւնից պարւլ 
հեաեւում՝ է, որ նրանց աորնշութիւնը միայն 
այգքանը չե, այլ աւեչի ե * ՚ 

լ ♦ Ջրտարին կազմութիւնր * ինչսշե ս 1 իաւ Ա ֊ 
տոսի , նոյնպիս եւ \\գաթանգեղոսի պատմու֊ 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



76 


թեան ժէլ վերջին ե այրին են կցուաե եպիս^. 
կոպոսների եւ վանականների պատմու թիւնը* 
ևրկ ու տեղ֊ եւ֊ս նախորդ պատմու թիւնները 
լռում էրն եկեղեցականների խմբական դորեու*. 
նկութեան եւ կենցաղավար ութ եան մասին) ապա 
Ս ♦ Գրիգորից ^ւ Ա* վերսկսիր յետոյ յի շլում՛ 
կ յ^ջորդ շրջանում եպիսկոպոսների պատմու 
թիսեր ։ ղուդ ադիպութ եան ձպյնա կԽ է 

եւ այն որ <)աւեն , ՜^աՀակ եւ Ասպուրակ ,0 » 
դպրութեան մկջ֊ սոսկ եպիսկոպոսի տիտղոս ա.%. 
նին , ըստ խոստման ս յաղադս եպիսկոպոս ացև որ 
երեւելէք կին ո * ր ա ց ի ա յգ եպիսկոպոսների եւ 
վանականների պատմութեան այդ մհկուսաչյեալ 
վիճակը^ որ նկատելի կ ՚^դաթանդեղոսի եւ 
դպրութեան մկջ֊) նոյն իսկ վկայուաե կ 
դպրութեան ճակատին մի եանօթութեամբ 

- Ա մնացուաեք բանից ի եայրկ ո ։ Հարկաւ ք 

ս մնացուաե ո այլ կերպ ս պատուաստուաե ^ կը 
նշանակկ) որ կատարուաե կ մի օտար Հեղինակի 
ձեռքով֊) քլանի որ բուն Հեղինակն իւր աշխա «. 
տ ութ եան շարունակութիւնը մնաց ուա եք չկր 

եժս 

2 ♦ Հ*ո վան դա կութի ւեր ♦ երկու տեղ֊ եւս 
տասնու երկու եպիսկոպոսներ ՀրԷաՀակ) ՀԼաւկն է 
Ասպուրակ) <ֆաւստոս ք Զրըթ ) \\ռոստոմ , Ահ»– 
տիթ) Զրրթուաղյ ՏիրիՀ » Ս % ովսկս) ք^Հարոն եւ 
0ւ»^ա| տ | եւ անթիւ անՀամար վանականներ • 
երկ ու տեղ եւս եպիսկոպոսները նախակար 
դուաե են վանականներից ♦ տարբերու թիւնն այն 
կ լոկ) որ մի տեղ֊ վանականների պատմու թիւնն 


0ւցւէւ26ճ ե7 



77 


ե ամփոփուաե ի մի գլուխ , իսկ եպիսկոպոսներին 
ուրզյև ուրոյն գլուխներ 1րն յատկացրուաՆ , 
միսս տեղ ընդհակառակն եպիսկոպոսներն են ի 
մի գլուխ ամփոփուած եւ վանականների մասին 
մի ըանի պրակի մեջ֊ ե պաամուաե ։ 

3* Ջ>– դպր • <ՒՋ> գՓՒմ յ աաոէ ֊կ 

անունները Հանելուց յետոյ ) մնա ցանը վանական •. 
ների կենցաղավարու.թիւԱն ե յ բառացի ոճով֊ 
Հանդիպում՝ ե Հ^գաթանգեղոսի պրակների մեջ֊ 
Հռետորական եւ մեկնողական ^յալեդումների 
կցկցմամբ ։ ք \«ւց ի նոյնութիւնից , նկատելի ե 

նաեւ , որ մի եւ նովն իմաստն երկու տեղ֊ եւս 
Հանդիպում՝ ե նովն անիշ բառերի մեջ֊ ամփո - 

փուտն վիճակ ով օր . - ս վասն սիրովն \^սաու֊ 

նոլ ~— վասն սիրովն քրիստոսի ո . ս խոտաճարակը 
ընդաբուտը խոտաբուտ ճարակ ո ♦ ըարա֊ 
ներպս երկրի = ի ըարաՆերպս վիմաց ո եւ այլն է 

4 • հատուկ անուններ « երկու տեղ֊ եւս 
կրկնուան ե վեց անուն։ 

5 ♦ ՚Շյ^ջչմնի ամբողվութիւնը. երկու տեղ֊ 

եւս ցուցակները թերի են՝ Համե մաաութե ամբ 
Հ յահիորդ շրջանի պատ մութ եան. շքիԱ պրակից 
բացակայում՝ ե Ղ* Ա մ / իել եւ Փ տւսաոս եպիսկո «. 
պոսների անունը , որոնցից առաջինը , Ը^ տ Փ ալ *՜ 
ստոսի * Ղ՝ըի*Է ո ըի աշակերտն եր % եւ երկուսն եւս 
Ղ՝րիգ ո րից 15-20 տարի անց՝ ծեքունի , ՚ 

ղին ա կա ւ որ են ^յիշուան • իսկ ,0 * դպրու թիէ-նից 
պակասում՝ են \\աՀակ եւ Ա՝եսրոպ , որոնք \ոոս֊ 
րովի կառ ավար ութ եան միջոցին յ այտն ի եին եւ 
Հռչակաւոր յ ըստ կենսագրին է 


0ւցւէւ26ճ ե7 



78 


\\րդ՝ այս չւոքոր նմանութիւնը , որ թև կից 
անպակաս ե նաեւ նոյնութիւնը , սովորական 
եղանակով բաւական ետ Ո Ը քննադատն եզրա*. 
կացնի նրանցից մեկնումեկի աղթիւր լինելը միւսի 
համար % *\չոլն իսկ աւելին կարող֊ ենք ասեղ* 
սոսկ վեց կրկնուող֊ անունը֊ նկատելուց ^յետոյ՝ 
Հ. ք\. \\արգսեան չի դանդաղել֊ եզրակացնելու 
մե է տ որ ուրեմն ՀԼգաթանգեղոսի խմբագիրը 
գողացել ե ,0/ դպրութիւնից այդ վեց անունը ք 
ևւ այ դու եպիսկոպոսների ցուցակ ե ^յ օրին ել* 
որ նրանց ձեռնադրութիւնն եւ իրենք եպիսկո** 
պոսներն իսկ յ ըստ \\գաթանգեղոսի նկարագրի 9 
մթնշեւ իսկ գոյութիւն ունեցան՜ չեն եւ պատ*, 
մական շեն է 

Վչսրկպարաղի՛ եզրակացութիւն , որ հաս*, 
տաաու թիւն չունի , ել չի պաշտպանւում քննա*, 
դատի եւ ոչ֊ մի ա ռաջա դրան հիմքով տ ըստ 
հետեւեալիէ 

16 . 

Հինգ են Հայր քննադատի հիվթն (նոյն. 

224—6). 

1* Օրովհետեւ \\դաթանգևղոս նախ քան 
եպիսկոպոսների անուանացուցակը պատմել ե 
I) . Գրիգորի փ^յթր քր ման ինն երին ուսուցանելու ք 
ապա ուրեմն Ա միեւևոյն երկասիրութեան մեջ ^ 
այդ մանկանց ձեռնադրութեան պատմութիւևը 
յ աստի՛ճան եպիսկոպոս ութեան մի հակաս ու*, 
թիւն ե նախընթացին։ 

2» շՀք*Ա *Ղր ա հէԼ ժ/ , Հր Լէ ^՝ ^ ՚ֆոԱե տասն*. 


□ւցւէւշ©ճ ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



79 


ուերկու ՝ եպիսկոպոսների անուն ; մինչ նոցա 
ԹՒը 400 էր» ուր ետքն Հեղինակը. ժամանակավ 
կից անձն չէ» նա դիւաԱներից եւս օդաուաե 
չե , ապա թե ոը բոլորի անունը կը ^յիշէր * 
Հակառակն նա խոստովանում* է որ իրեն ցսլ/տնի 
իսկ չեն բոլոր անունները* 

3 • Ա ի §իրիկէ**էն միւսներն հունա¬ 

կան եւ. ասորի Հնչումն ունին ։ ո 

4* նթէ Ս ♦ Գրի*է ո բբ ձեռնագրաե լիներ 

տ ասն ու երկու. չթրմած ինն երին , տենորն եւս* 
իբրեւ ժամանակակից պատմիչ֊ կը լ/իշեր նրանց : 
ջնդՀակ առակն քենոբ ըրմական ազգը վատա¬ 
րան աե ե) էբրէ*– անՀաւատարիմ* ըրիստոնեայ 
ժողովուրդ ։ 

5* Աջթիանոս յիշուաե է շքհԱ պր ա հէ՝ 
մեԼ միանգամից թե վերակացու ի կողմանս 
եփրատական դե տոլն , եւ թե վերակացու ար- 
վ»ունի դրան բանակին . ուրեմն եւ անյարիր են 
ս էբ ա ^Է մասերն եւ Հետեւաբար անՀա– 
րազատ է 

Հայր թնա դատի առաջին Հիմին անՀիմե ե 
եւ թի*ր մեկնօւաե ։ *ՂԲ ա հհ ^ ա 1 ս Ք ա ^ 

ցուցակը , ըրմաեին եպիսկոպոսների ուսուցման 
մասին այս ե . Հաղորդուաե ♦ ս Ա. Ղ % րԷ է Է ո Ը Փ^Թ 
ուսման ի վերայ ուներ » հոդեւոր խնամովդ 

եւ երկիւղիւ սնուցսնեէ * ո Ա/ւ^ ս ՍՂ՝ ^ ուսու¬ 
ցումն եր^ որ Հասակաւոր մարդիկ եւ վարմերն 
իսկ ստացսն եւ ապա ընդունեցին ^քրիստոևեու– 
թիւնը։ |*»այց դպրոցի ուսուցման եւ ձեռնա– 
դրութեան մասին տեղեկութիւնը Հակասութիւն 


0ւցւէւ26ճ ե7 



80 


չի) նախ որ չի հաղորդուած թե տաենուերկու 
ձեռնադրե ալները դպրոցական սաներ եթե) թե 
հասակավոր գրագետ վարմեր. իսկ \\ղբիանոս որ 
յիշուաե ե *ԱՂ՛ Յ ՈԼ ՜Յ ա ՀՒ աւանդւում ե 

իբրեւ հասակաւոր եւ |) . Գրիգորին գործակից՝ 
սկսած ի §արոնոյ մար առ ման ե • ^Յ^Ր Ո ՐԴ 
կան ընդունելովդ յլրմաց որդւոց ուսուցումն ի 
դպրոցս րնականօրեն հասկանալի ե դառնում , 
որ նրանց հայրերը , իրրեւ գրագետ անձ ինը , 
ղկնի դարձին , եպիսկոպոս դառնալով օրինակ 
լինեիե իրենց ժողովրդի համար ♦ պյդ շատ հաս**, 
կանալի ե մանաւանդ այն օրինակներովդ որ հեմ 
թաևոսութեան եւ րրիստոնե ոէ ֊թեան ընդհատ ». 
ման շրջանի պատմութիւնից յ այտն ի ե * 1» վ^Ը^ 
ջոյ հնգ ետասանամեայ Գրիգորիս ի ձեռնադրում 
թիւնը վկայում ե ) ո ր մանուկ վ»րմածիններն 
եւս յետ ուսման կարոդ֊ եին եպիսկոպոս չին ել֊ 
I). *\՝րի*Է ո րի երկարամեայ հովուութեան վերջին 
տարիներին » 

երկրորդ հիմքը գլխովին անհիմն ե% եւ 
սագ֊ չի գալիս դաղտնալուծոդ֊ հայկարանի 
գրչին* Ա հեղինակն անգիտացած ե րոլոր եպիս^ 
կոպոսևերի անունը յիշել՝ ուրեմն նա ոչ֊ ժա^. 
ման ա կա կից ե եւ ոչ֊ ել դիւաններից ե օգտուել֊) 
իսկ շքէ»ՍԼ *ՂՅ ա հէԼ Ա տեղծուած ե* ո խոլորն երեւա^. 

կայութիւն եւ ուրիշ֊ ոչինչ * - յքիԱ պրակի 

մեջ֊֊ անգիտութեան մասին խօսք եւ ակնարկ իսկ 
չկայ . անգիտութեան գաղափարը Հյ«յփէ#ւ»/ 

^ ։ յունարեն \\գաթանգեղոսի ընթերցուածին , 

որի ի հայե փոխադրուիլըլ պնդելով֊ միասին) 


0ւցւէւ26ճ ե7 



81 


Հ. քննադատչ ւ նրա այլընդայլոյ ընթերցուածը 
գերադասել ե ^ ա / , 7 ,ու| ^ + 

“էլ պայյ ո չքև ղան ո լան ս թեեւ կամարի ոք ոչ 

կարասրե ձ ա / , ^^ձ Հապ. Վփնետկի^* ս պայ֊ 
լորն ղան ուսն ս եթե կամեսրի որ՝ ոչ կարասրե 
թուել Հապ* ^Հոլսոյ^է Այ» կր՛ճատ ձեւը ս ի 
րաղմհւթենե ո բարակայութեամբ , յա%. 

ճաքս դործածակսն ե եւ նշան ակում՝ ե - Ա այն֊ 

րան շատ եին է որ եթե ուզենանք եէչ Հ^նբ կա֊ 
րորլ մեկ մեկ թուելւ ո ք)Հ» օ#հ^– ե Հատուածի 
մէաքե եւ. ս ի րաղմհւթենե Պ թօսքի բարակ այ ու֊ 
թիլեր մի աւելորգ բծաինդրութե ամբ ե մատի 

փաթաթան դարձրել Հ. քննա դա ար - ապա֊ 

լյոլր ա/է» է ո ր ^ եջ~ 1 յ^ րտ, չլ Հատուածը 

կրկնաբար կարելի եր տեսնել Ա ի րաղմհւթենե ո 

իւօսբի անպակաս փիճակոփ - “էւ որ եպիս֊ 

կոպոսարն րասաիճան ձեոնադրերան ի նմանե հ 
աւելի քան ղչորեքՀարիւր եպիսկոպոս , ո 1վ* 
կարին տեսուչս տեղեար տեղեար * ի ս կ զկարդս 
երիրանր եւ կամ՝ սար կա սա դար կամ՝ անադա֊ 
նոսար եւ֊ որ այլ եւս ի պաշտօն §եաո.ն կարին 
անթիւբ եքն ի բա զմհւթենե՝ ո 

Ե/*/ ,/յ / , 7՜ ս *նդա$Ր Հ* քննադատը դրում՝ ե ♦ 
^.ար ի $իրիկե ս են միւսներն յունական եւ ասորի 
Հնչումն ունին : \\ սո րի հւ յուևական Հնչումն 
ունենալը պրակի անՀ ար աղատ ութ եան եւ ան֊ 
ձանր չգոյ ութ եան նշան չե բնաւ : |^ւ էրհլ* 

դարի մի Հեղինակդ էքքծի նա արդի Ա^.ա« 
թանդեղոսի պատ մութ եան թե սոսկ ս Ա էա ^1 1 

Համար , Հայ ար ի Հնչումն պիտի չգործածեր Է*–Ը 


0ւցւէւ26ճ ե7 


Օօօ^Խ 



82 


աշիյատուիմեան ւ^-^ւ ա^յլ ս Ս^ > ^նւերով֊ կը լ/ի*~ 
շհր անունները , որով գործ աեւում* էշքէն նորս »♦ 
իսկ որ *|»» դարում* յզյն եւ ասորք» ազդիր եին 

մեր եկեղեցականները - “ՍԳ անկասկահ ե է 

\^յնուհև տեւ §իրիկէս հայկական հնչումն 4՜ 
դատ ու ած՜ ♦ դուրս 4՜ դաչքւս է ո^ր 4^ սի» ալ է» 

§եր արմատից են ըստ եբեւութ ին §իրիկես % 
Տիրիկ ( գիրանամ* ձեյւերը) որ Հչաւստոսի եւ 
յ^դաթանդեւշոսի մնա Անր դանում* ♦ նորն ար մա*, 
տից են նաև ւ §իրանոս ( Տերինանոս եւ ^ւ^;ա%. 
նոսէ թնշսլես հաշտեցնել* |^յևտիոքոսի §/Հր*, 

րանոս եպիսկոպոսը ցայժմ* հայ չ 4 ՜ ճան աչ ու աե 
Լ\չւսերիոս \շկ+ Ղ\ատմ* ♦ ♦ 22)։ 

<Լենոր ձ ռ ^4 ^ եպիսկոպոսների ձեռնա*. 
դրուիմեան մասին ) ր ա *ք ի ս Ա^ > Ո Ր աղ*. 

դին վատ արաներ 4՜ • - ս .Օ/ր ազգն այն 

յորժամ՝ ի քրիստոս դարձան յ չեք՛ն կատարեալ 
ի հաւատսն եւ զհայրենի օրենսն չիշի»եին լ/ա/*– 
տնի ուներ է օ^լ իւաբեուիմեամբ պայս հնարեցան 
նամ* միայն իմոզուրի գլուխ մանկանցն 1 զի զալն 
տեսեար յիշեսցեն ղպաշտօն պրլՏ ուիմեան ի*–֊ 
րեանցւ ո \յթե վ»րման իններից եպիսկոպոս ձեռ*. 
նադրուաՆ լինեին) ա/^. վիրաւորանբը էեր ուղ*, 
ղեր Զինոր նրանց , դատեր ե Հ* ^քննադատը։ 
*| 9 ախ՝ յիշեցևենր , որ Հ)ենոբ չի պատմեր |) « 
զորի դորեունեուիմիւնը զկնի դարձին , ա/^. 

ե պատճառը » որ \^գ աքմանդեղոսի պատ մութ եան 
որոշ մասը միայն կարելի ե ըստ պատմականի 
տենորի ամրոցի հիշատակարանին հան դի պա*, 
կաց դասեր . հասկանալի ե ույւեմն իմ ե ինչու 


□ւցւէւ26շ1 ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



83 


Հֆենոլւ լս֊ել ե ինչպես ըրմածինների , նոյեպէս 
եւ Արիսաակիսի եւ Վյրթսնիսի ձեոնադրու*. 
թիւնն ի |)+ ^րիգորե պատմել* շսլեաք ե մո֊ 
ռանաչյ որ Հֆենորի հիշատակարանի մեջ֊ այդ 
պատմութիւնը յսնձնարարուած ե "ճանաչել֊ 

՝ յ ա յլ ս 1 ասէէ ք* սւ է1 1 ե ո (Ւ՚Թ)* ք)*–/»^՛ կայ ար 

դե օր ճշմարաութեսն մի մասնիկ անգամ* Հպ§ր 
քննադատի Հայեացքի մեջ * որով֊֊ Հ)ենորիչպատ*. 
մանն անիրանական ե նա. շկայ ւ \յր~֊ 

կրորդ ՀՀենոբի վատաբանութիւԱն ուզղուած ե 
միայն *Հ.իսանէի կրւոց քրմերի ցեղին, որ ի $տ֊ 
րոն ♦ րպ/չք սչյդ չի նշանակում* թե յընդհանուրս 
վարմերից շեք՛ն կարող֊ յ ուս ալի ել վստահելի 
անձինք լինել֊ ի Հաւատս քրիստոսի . եւ Ա^ւա^ 
թանգ եզոս չի ել յ^շոււ/՝ թե յքիԱ տասն*, 

ու երկ ու եպիսկոպոսները եին ի §արոնոյ կամ* 
ի ըրմացն կուոցն <\*իսաևեայ է ՆըԸ ո ^ է է ի ^4՛^ ե 
յիշիլ) որ ՀՀենոբի նման Փ աւստոսն եւս յան*, 
դի մտնել ե ՀպԱԱ^րին եւ աւելի խիստ ե դա տա*, 
փետած շին ական եւ ա դե ու ական դասերը է բան 

քեն որ յքրմաց ազգը (գ* գպր ♦ <հԳ)* Ւպյց 

Փ աւստոս մի ես նոյն ժամանակ յիշում* ե 

դին եւ Փ ա սինին - տ եղա պա Հութեան եւ բա*. 

հանայապետութե ան պաշտոնում *։ Աս^ա՝ <1 Հապ 

եւ \\թ անագին ես » թեպե տ Ս • Գըի*Է ո 1 9 ի տո հ*ֆ$ 

եին ) այն ու ամեն այն ի ւ Փաւստոսի մերկապարա*. 
նոր դատ ապար տ ութ եան են արժանացած տ ք)*–*֊ 
ղում * ենք այս բոլորով զգուշացնել , որ պատ–* 
միշների աննպաստ վերաբերմունքն այս կամ* այն 

դասակարգին - .քրմական , եկեղեցական , աղ*. 

6 * 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



84 


նուական ^ շինական - հի4ի ձք ամենեւին նոյև 

ղ՜աս ակարդ ի մեք անհասւների "ներկ այ ու. թիւնն 
անիրա կան ընդունելու. : 

Հայր ք ննա դա տն անհար աղատ ութ եան 

նշան ե դատում* \^դբիանոսի սլա շամն է մասխն 
կրկնարար ցիշուաեը նոյն պրակի «4^* - Ա<յէ 
րիանոսի պաշտօնի ցիշատակութիւնն երկու, տեղ 
եւս խառնակուաՆ ե եւ Հ. քննադատն ի*֊ր 
եդրակացութիւնն առաջարկում ե աո.անց կան** 
խաւ խանդարմունքե ուղղելու.։ \յփրատական 
կողմերում* ք^ղբիանոսի վերակացու լինելը մու** 
Ն՜ուահր ե փաւստոսի «$* . դպր. *\%։ից Տ իսկ այս 

վերջինս) այսի*հրն փաւստոսի <|»* դպր* պյ~֊ 

լայլուաՆ ե այնքան , որ Հ ♦ ^ քննադատն ինքն եւս 
դդում* եւ խոստովանում* ե անհասկանալի 

կը մնան այն հատուաեի ինչ֊ ինչ֊ մւսսերր (նոյն 
4ձ 226։) Ւ ա ց ի ա յդ1 ո ր ո շ՜շհ* արդեօք նոյն եւ 
մի ա նձն ե) ո ր թ^ արքունի դրան եւ թե Նփ(*ա՛խ¬ 
տական կողմերի վերակացուն ե յիշուաե * ս 1/*է 
խնդիրը ծադում* ե ♦ որովհետեւ 1 ♦ արքունի 
դրան վերակացուն ^յի^ուաե է -յ “այր Հըշ* 
մար ի սո եւ աստուաեասեր ^ կոչումովդ 2* 1709^ 
հրատարակութ եան մեջ֊ արբունի դրան վերա*, 
կացուն \^ղբիանոս չե կոշուաՆ , ա /ք ^Հաղբոս* 
3 ♦ ՀՀամչեան , որ ունեցել ե ի ւ Ը ձեռքի տակ 

1709^ հր ատարակութիւնը^ XX/*ք 1 ոս ^ կոշում* 

ացու 

նաւոր ե նրանովոր ցզյց ե տալիս թե *ք–եթ 
Վ^ենետկեան ձեռադրերի մեջ֊ եղել են եւ թե ■*. 


ին. այս աւելի նշա*. 


արքունի դրան վեր ակ 



□ւցւէւ26շ1 ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



85 


ցոլածներ հ որոնց Հեաեւած ե ՀՀամչեան ք անու֊, 
շադէր թողնելովդ 1709/» Հրատարակութիւնը։ 

բոլորից երեսում՝ է, որ շՀիԱ պրակը 
սոսկ Վփնետկեան Հրատարակութե ամբ հիյ^ 
առնելո վ վճիռն եր արձակելն աւելի շփոթելու 
Նշանակ ու֊թիւն ունի կարծիքները այն աշխա֊. 
տութ եան մասինյ որ առանց այ դ կչ նախ 
թարդմանութեան , ապա խմբագրութեսն ք եւ 
ապա գրչագրական ազդեց ու թե անց ե ենթար֊. 
կուած Հ 

ի վերք ոք յի շենք , որ Հ. քննադատը նկա֊ 
տելո վ որ յ(իԱ պրակի անուններից ոմանք կան 
նաեւ Փ աւսաոսի պատ մութ եան մեք » ս Ս է Է ա ՝~ 
ռաջին կռուանն ե դատել ի *Հ՝րիգորե նրանց 
ձեռնադրուիլըլ մերմելու^ Համարելով֊ որ 
թանգևղոսի խմբագիրը Փ աւստոսից ե լ է Ո Ղ^ Լէ 9^ ր ե 
այդ անունները * այց Հետե լողական լինելու, 

պա Հանքով յ |) . Ղ՝բի*է ո բի ճդնութեան պատմու֊ 
թիւնն եւս | պրակ գ ողացուած պեպք եր 

հո֊չբ՚կհը ի ,9/ դպրութենե) քանի որ այդ մա֊ 
սում՝ երկու պատմիչների նոյնութիւնն ու նմա֊. 
նութիւնը բառացի ո՛ճով ե ։ սակայն 

չի Համար ձակուել Հայր քննադատը եւ. Ա. պ.լ,ի֊ 
դորի ճգն ութիւնն իրական ե դատել։ ք\ւստի 
թոյյէ ե արուած մակաբերել որ՝ ինչսլե ս 
անունն \^դ աթանգեղոսի խմբագիրն ե է Ւ Ոէ 1 ա 3^ 3ր 1 
Փ աւստոսից ք ն օին պես՝ եւ դրա փոխարեն Փ աւս ՝֊ 
աոսի խմբա դիրն ե է Է ո Ղ ւս Ց^Լ Գթ**իի պատմու֊ 
թիւնն յ^գաթանգեղոսից : \\րդարեւ՝ մի շփոթ 
եւ խառնակ Հասկացողութիւն , որ արդիւնք ե 


0ւցւէւ26ճ ե7 



86 


սակայն Հ« բննա դա տ ի միակողմանի եւ Հապ*, 
ճեպ բանավարութեան < 

|\մփոփենք + դիտեք աք Հ* քննադատի Հիմ. 
վ>երիչյ իւրաքանչիւրը % չեղաւ նրանց մէջ~ մկկր % 
որ տասնուերկու անձանց դոյութիւնն եւ ձեռ*. 
նադրութիւնը ի |). Ղ՝րիք ո րե մերժեր՝ անի* 
րական մորով է ել ի^եչն ե ուրեմն , որ 

Հ. քննադաաին մոլորեցրել եւ առաջնորդԼլ ե 
ի դայթակղութիւն ^ տասնուերկու անձանց դոլու*. 
թիւևը ձք 2/ Հռչակելու։ 

17 . 

Հ . քննադատին մոլորեցրել ե վեց անուան 
յիշատակուքմիւնը միանգամայն ի ՀՀ* դպրու*. 
թեան եւ ի շՀԻ1լ պրակինX ք^այց շՀՒԱ, պՍ ա հԷ 
արդի վիճակը չի թոյլատրումնրա եւ է Օ . դպրու*. 
թեան առընչութ եան քմնդիրը դատեէյ թե 
որից ե եադել ,9. դպրութիւնը յ^դաթան* 
դեղեայ թե շքիԱ պրակն ի <Հ+ դպրութենե* 
*| 9 աի* բ ան պրակի պատմական ստուդու*. 

թիւնն այս կամ այն մարով շօշափելը) Հար*, 
կաւոր ե նրա արդի մա ա են աղ րական աո. անձ* 
նայաակութիւմները պարպար անել» պ/դ կարիքն 
ա Հա չի լրացրուաե ս \\դաթ. եւ ի*֊ր բազմադա*. 
րեան դ աղտն իք ո *էրքթ* ^եք֊ 4՜ է. նկատուաՆ իսկ 
չե) եւ այդ պատճառով֊ անուշադիր ե թողն ու ած՜ ։ 

1 • եղոսի ձեռագրերից ոմանց 

մեջ֊ բացակայում ե 1 1 քէ եւ X 2^ անուՍներն 
ի 20*11 պրակին է պակաս վիճակով Հր ա*. 

տաբակուաե ե \\դ աթանդ եղոսի պատմութիւնը 


0ւցւէւ26ճ ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



87 


1709^. ի € Ղ ո ւք ,ս 1 Ո ՐԽ օգտոլել ե ՀՀամԼ 

չէր անէ \^ր կու անոպան անյիշատ ակութ իւնը՜ գրչա ^ 
գրական աարրերութիւն չե է «յ/| խորթն Հնու^. 
թեահ դ(***շմ՝ ունի, ըստ ո ր ոլ մ՝ հունարեն 
թանգեղոսն եւս այդ պակաս մասովդ ե - 

րէկէ" եւ կ իրակոս շիան թե 1 709 թ* Հրատա^, 

րակութեան եւ թե ^յունարեև \\գաթանգեղոսի 
•1հջ* \\րդ՝ եթե անվի ճելի ըՆդունինք , որ յու*. 

նարենն ի Հպյե փոխագրուած ե ^-|^* գարե֊ 

րում՝\ ապա շՀիԱ պրակն իւր պակաս վիճակը՜ 
ստացած պիտի Համարուի աւելի վաղ* ՍԼւ/7՛ 

պակասող երկու անունը - ՏէքԷՀես եւ \\իրա֊ 

կոս - Փ աւսաոսից գողացա֊ած ևնթադրեալ 

Հինգ անունից երկուսն են կազմում՝։ 

2* Հայերեն գրչագրերն իրար Համեմա֊ 
աութեամր այնքան նշանաւոր տարրերութիւն֊ 
ներ ունին ) որ անուշադիր թողնել չի կարելի * 
ճիշդ ե) ուր ոխ ուր ոխ ոլ մի ուշա դրութեան 
արժանի լինելու վիճակին չեն արժանացած 
քննադատներից, րպ/չլ միասին առած, 1է Լ)դ ***ար֊ 
րերութիւևներր այնքան անմեկնելի են , որ ք ւո ը է ք 
ձեռ ագրերշ ր խմի երի արորելով֊ միայն թերեւս 
կարելի չինի լուծում՝ սպասել* օրինակ 1709 
թուի եւ ՀԼենեակեան Հրատ ար ակութ իւեները 
տարր երւ՚ում՝ են իրարից ոչ՜ միս էխ ամիողԼ Հա֊ 
տ ու ահն երի րացակայութեամի անխտիր թե *ե»§ի 
եւ թե միւսի մօտ , այ լել մասնաւոր տարաձայ֊ 
նուիժիւէներր իւր սքանչի ւր քայլում՝ ստիպում՝ են 
մի ընգՀսնուր պատ՛ճառ, եւ ծագում*գտնելմատ ե֊ 
նա գրական պյդ լայնածալ ալ երե ւոյթի Համար % 


0ւցւէւ26ճ ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



8Ց 


Հրատ. 1709 . 

՛իններորդն կհ ս « 

աասներորդն \^*նաիոքե ս * 
Ա,/""^4 յ ո ԲԳ լ "0 քրմ՝աըն 

լլևտրեըտն լինել եպիսկո- 
պոսք կալմանը կալմանը ա«. 
ճեշյոլըանեյ դրարո դու֊ 

թիլն աւեաոարանին է |^*– 
դալ/ոըն պանոլաևս եթե 
կամհսըի ոք ոլ կարասըե 

թուել : 

զԳՀաղբսս այր ճշմա– 
րիա ել ասաուաեասեր վէ– 

րակաըու թ ողոյր արքունա¬ 
կան գրանն բանակին : 


Հրատ. Վծնծտկծան. 

իններորդն \* րսոլկե" ) 
աասներորդն \^նտիոքե ս է 
մեաաոաևերորդև §իրիկե**% 
երկոաաս աներ որդն 1 | իւրա– 

կ ոս։ ՍԼյ 1 ^՝ "Ր յ"ԲԳ լս տ ն 

քրմաըն ընտրեըան լինել 
եպիսկոպոսը կսղմանը կող– 
մանը | աճեըուըանել ղքա– 
րսզութիւն : |յ«– դայլոըն 

անուանս թե ել կամիըի 
"թ է «լ կարասըե շարժել։ 

լ^ւ զ\\ղբիանոս 

՜ճշմարիտ եւ աստոլաեասեր 
վերակաըու թ—զոյր արքու¬ 
նական դրանն բանակին տ 


Այււ համեմատութ եան մե^ տար– 

բերութ իւննեբը թևքն ըստ ինքեան աչքի են 
ընկնում* եւ ինչսլես եւ Համենանք մեկնել 
դրական տաբաձայնութիւԼնեբը , սակայն երկու 
անուան բացակայութիւնը , ել ^դբիանոս է <1|ա^ 
ղրւոս եւ \^լթոս ^Համշեան^ դուրս են որեւե կաս– 
կաՆ՜ից որ օտար , տարբեր եւ անկախ աղյւիւլ »«. 
ներիր միայն կարող երն Ն՜ա դե է։ 

3 • Ա *|»ււ^^ Պ*1 9 Ւ է ի ո Րք 1 * հիշատակարանի 

տարաձսչյնութիւնը աւելի հետաքրքիր Հր. յքիԱ 
պրակի X 2 անունից ս Լ1Գ ^ձ աաա ^ ա / ,ա ^ պա¬ 
հել ե միայն երկու անուն. X • ք \ասոս Լհայ 
\^դ ա Թ • մեջ֊ ^իՐ՞իԳ կ ա քդն ե դասուաՆեւ 
2* \\ղյւիանոս ^հայ \\դաիմ * մեջ֊ առաջին տեղն 
ունի Ո/ 1 հ ա յ I \դաթանդեղոսից չեն առնուաե 

պյդ անունները - անկասկաՆելի ե* եւ ար դա– 

րեւ , հայի երկրորդ անունը ^ր՜ր՜ Ն լ թ ա ն) բաց 
իմ ողն ե էյ ապա երրորդ անունը ընտրել եւ կար– 


0ւցւէւ26ճ ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



89 


դել առաջին տեղը ք\աւ//ււ/| է եւ ապա հայի 

առաջին անունը դնել երկրորդ տեղը 
րիանոս ^ տեսակ ընտրութիւնը թեպե ա 

անկարելի շե) 3*^/3 պեաբ ե "էքն ժամանակ 
<Հ*րիդորի փորեքի հեղինակին ենթադրել աչբը 
փակած է եւ մատով՜ շՀք»11 ս էՐ ա ^է պ ա ր էՈ ելիս , 

որպես ղի երկու, անուն ընտրի այնտեղից ։ *\չոյն 
կերպ հայ Ադ աթանդեղոսի շքիԱ պրակը անկա^ 
րելի ե կարծել թե կաղմուած ե ա/ք– յիշատա^ 
կարանի հետեւողութեամի տ 

4։ • Ղ* Ղ էԱ € է Ե հ ս ՍԸ ա ի 10ԱՈ, ֊թ^ րԱ ն վերաբեր. 

րեալ շատ ցուցակներ կան , նշանաւոր տարրեր, 
րութիւևներովյ որոնց ի մի խմբուիլը անհրա^. 
ժեշտ ե շք|»Ա պրակի իՏնդիրը պարղելու համար է 
Օ րինակ , 1868^*4-^103 “ Արարատ ո –ի ցու֊ 

ցակը յիշում՝ ե Աղուր իոս եպիսկոպոս Ար տա զու , 
*\%անիել մ ա $Հ , րդ Աղշշ^է* 1 ,ս Լք ։ Ալ/ 0 երկու անունն 
ել ծանօթ ե Դ* Ղ՚ ա 1 , ե պ ա տ մութ ե ան մեջ՜* 
եականն այն ե » որ Աղբ֊իանոս անուան բաղմա^ 
թիւ ըևթերցուածների վրա մի նորը աւելացնե .» 
լուց յետոյ , Ա Արարատ ^ի ցուցակը Արտազի 

աթոռակալ ե նրան , որ երբեմն ի կողպ¬ 

մանս ե փր ատ ական դետոյն եւ երբեմն արբունի 
դրան բանակին վերակացու եր * րստ աթ • 
Վփնետկեան հրատ ♦ : 

ր* աս են ի եպիսկոպոս ութիւնը եւս յիշուած 
ե ^բանիցս եւ րաղմատեսակութիւն ե բովանք 
դակում ՝ ♦ ըստ |) . ք** արս դի ք^ասձնի եպիսկոպոս 1րն 
կ իւրղոս եւ Փ աւստոս 1 ըստ Ադաթ ան դե դե այ ճ 
| քւթաղիոս) ըստ Փ աւստոսի՝ Արաիթ , Տի/Փկ ^ րէ ~ 


0ւցւէւ26ճ ե7 



90 


\^ովսես) ըստ \\ոփերաց՝ Տրդատ (*• 26). հ 

Ս* Գրէգ ո ր^ • Ս 1 "^ եպիսկոպոսի դոյու֊ 

թինը անհնար չի) բայը ուշադրութեան ար*, 
ժանի հ ♦ ո ր *1ի հիշատակարանի մեջ պատահող 
անունը չի պատ ահում՝ մի այլ հիշատակարանի 
•եեջյ իւրպքանչիւրը աննման ել իւրակերպ են 
հաղորդում \ մա մնա լոր ուշա դրութ եան արժանի 
ե \\ոփերքի յիշատ ակութ ինը . \րեսրոպ երեց% 
որ \ է ևրս1շսի կենսադրութեան մեք սերտ ասրն*, 
չութին ունի ֆաւստոսի պատմութեան հետ ք 
տարբերւում՝ ե սակայն նրանից նախարարների 
եւ եպիսկոպոների ցուցակների յիշատակու*. 
թեամբ , այլ եւ ք Հասենի համար Տրդատ անոլ֊ 
նով մի եպիսկոպոս ե է )1 է Հ Ոէ ՜ է ^ % \>ե րսե Ա ի ձեոնա*. 
դրու թեան միջոցին յ երբ ըստ ֆաւստեայ պատ*, 
մութ եան , *\*անիեէի աշակերտ \\ր տ իթը Տիէ ւս ^ յ ի 
օրերից սկսաե ք Հասենում* եպիսկոպոս եր * 
պես ե նաեւ Ա * քՀարսղի յիշատ ակութ ինը \\իւբ֊ 
դո սի մասին ք որ 3 7 0 կան թ ուերին միակ հեղինա*. 
կաւոր եպիսկոպոն ե հաղոբդուած աս են ում՝։ 

18 . 

*|յ աքսորդ եջ ոէ –մ* կամեցանք աբտայայաե է կ 
որ կան մատենագրական ինը էն է պայմաններ ^ 
որոնց դեմ՝ ալք փակել անհնար ե է երբ քննւում* 
ե շք|»Ա պրակը, այդ մատենագրական պայման֊ 
ները անբաժան են պատմական ստուգութեան 
իՏնդրից հ եւ հետեւաբար շՀիԱ պրակի ստուգու*. 
թեան մասին անբաւարար ե փկ^եէու 
պրակի արդի վի՛ճակը ։ ք$իշեալ պայմանների ըե*~ 


0ւցւէւ26ճ ե7 



91 


դարձակ ևս Հան դա ման օրևն ստորադրոսթիսնը 
միայն ոյժ ևս Հեղինակոսթիւն ունի յքիԱ պրակի 
խնդիրը լոսևևէոսէ աշխատոսթիսնը կատա*. 

րևլոս մէչ անզօր լինելովդ ևս թողնևլով~ ձևռա*. 
դրական կևնդրոնաւքայրուք օմտոսաև անձանց 
այն կատարել^ դրա փոխարկն Հևտաքրքրոսթիւն 
ո սևինք *1 Էյ անոսան փոխառու թևան խնդիրը 
շոշափել ներկ այ ևջոսմ*։ 

*ինևնք թև ւ 1էց անունը * վ >ասստոսի *) * 
դպրոսթ իսնից և անցևը ի շքիԱ պրակն . տևս 
նևնք այն մամանաէլ մատևնադրական Հնարաւո֊ 
րութևանչյ Հևա շաղկապոսաև պիա Ւ լինք փ«֊ 
խաոոսթիւնըյ թև Ո Է * պատասխանը բացասա «. 
կան և * ըսա Հևաևսևաչի։ 

1* շՀԻԱ պր ա1 (Ւ վէց անունը ի ՀԼ+ դպրոս֊ 
թեն և մուր արև այ նկատելուց յևտոյ* մնաց ահ՝ 
•քեց անունը առանց \^ղբ.իանոսի , լիկիական 
Հարց անոսանացուցակից և ևնթադրոսահ ։ 
այդպես ևյ դիտելովդ տեսնում՝* ենք որ *| »իկի ա –֊ 
կան Հարց ցուցակի անունները նախ ակար դու ահ 
ևն ,9* դպրութևան անուններից, առաջինն ևլն 

ոսնին (1) 2, 3, 5, 7, 10 կ ա րգը> Ւ ս կ հհրՀքք*՛֊ 
նևրը 4, 6» 8 » 9♦ 11 ^«–12։ \նյգպևս վա- 

րոսուլ խմբագրողը այդ կարդասորութիսնը պի¬ 
տի պա Հ պան ևր նա ևս երբ ենթադրևալ աղբիսր •. 
նևրից ևր օդ ասում* նա « բայց տևսնոսմ* ենք որ 
ամէնևւին այդպևս շև • ,9 » դպրոս թիւձից լն֊ 

տրոսահ և ս Ա ,ա կԷ Համար \^իրակոս , ւր«Հ֊ 


(Ք.– 4) 


Հ. ք\. |Լ. |)արգսեան դասել է սպոսրակէս^ 
. "ԱաաւրկԷա,, (*իԱ) . 


□ւցւէւ26շ1 ե7 


Օօօ^Խ 



92 


սիքԱ) Տէրիկ, &"հ աև ևւ. Ա սպուրակ աննշան 

անուննևրը , է ւա 3 Հֆաւէն է ՜էլսհակ 

Փ աւստոս) Զ**րթ » Աո.ւ»ւա»ու/՝ 9 որոնք կամ՝ հև*֊ 
բունի կամ՝ նախապատիւ վի՛ճակ ունքն) ըստ 
,9* դպրութևան ։ \\յնուհևտևւ աս ել ի և հանդիդ 
սանում՝ անհևտևւոդակսնութիւնը. ՀՀոհան կևրլ֊ 
հա սոր , ագահ ևւ. անարժան եպիսկոպոսի անունը 
,9* դպրութիւնից փոխ և աոնուահ շքիԱ պրակի 
համար) մինչ՜ Փ աւստոս) ՏԼ Ո (*Թ 1 Ա ռ ոսաոմ՝ ա%. 
նուննևրը անուշադիր են Ժնացահ ևւ նոյն կևղ*֊ 
հա ւոր ՀՀոհանին ընդօրինակելուց յետոյ ^ նրան 
նախապատիւ դ էրր և յա տ կա էյր ահ լիկիական 
հարց ևրկու անունից ևւ \^սպուրա կեսից ու Ահ*«> 
ա իթի*լ » որոնք ,9 * դպրութևան ժեջ՜ Շ ո հ ա< ^ է ի^ 
նախադաս &•* ֊ Ոյ Ա մանր շև դուժն ևրը թև*֊ 

րևւս ն կա տուին խմի ա դրոգի աո. սնձին ջանքի 
ա^ք^ւ^ւ, որպես ղի ադբիւրից հևրւանայ նա ևւ 
գողութիւնը չնշմարուի . րայց պյդ 2^^ չե* 
\\գաթանգևղոսի խմբագիրը միամիտ ոժն և նևր*. 
կայանում՝ Հ» քննադատ ի գ րչի տակ . ր աւ ա*֊ 
կան և Ո 0 ս ՍԳ ի՚ժի^սգիրը ինքնախա բու*, 

թևան մկջ և ընկել 117 տարուայ պատմու*. 
թիւնը ամբողջապես միակ ևւ ժամանակակից 
կամ՝ ականատևս հև դինա կինը հասկանալ թ ոյլ 
տալով՜) ըստ յարւաջաբանին ևւ վերջաբանին ։ 
Հնար ա լոր և կարհևլ նաև ւ , որ \\գաթ . իսմբա*. 
դր ո դը մտադրուահ էի^^ըւվ՜ ժիտին թեմակալ 
եպիսկոպոսներին յիշհէյ Է լա Ձ ^ թողել դպրու*. 
թիւնից Զչսւ են) ՜Էահակ) Փ աւստոս) Տմ1*թ 
Առ ոստոմ՝ իէ՚Ը թեմակալներին. բ*ս/*լ ս Ա ր Է 


□ւցւէւ26շ1 ե 7 ևյՕՕՉԼ€ 



93 


սխալ֊ մեէլնութ իւն ե» հև տեսողական կարպ, աք յ 

•ղևպք ե ՀՀոհան ևսս չյիշոսեր հ Ասպուրակ՝ Նոյն*, 
պես է որոնք սակայն ցիշոսաե են յքիԱ պրակի 
մեջ֊* \ևյն ել կ 1 **/՝ ո (* “ԱՂ՛ մեկնոսթիսնը ընգոս*֊ 
նեէուց յետոյ , ա յլ եսս մեկնել անհնար ե) թե 
ինչու յՉ» գպրութիւնից բաց են թողոսաե /Հոր*, 
թոսաղ֊ ես Ա հարոն՝ ՀԼանանգի ես \\րշակոս֊ 
նեաց թ եմակալ եպիսկոպոսները։ 

2 • շքԻԱ «7/»*»^ հեղինակը յայտնե֊ 

լոսց ցետոյ յ որ լ2 եպիսկոպոսները գասաո֊աց 
գաւառաց տեսուչներ եին) այն ու ամենայնիս բար 
ե թողել) թե որ գասառի տեսուչներ եին նոքա ♦ 
միայն \\դբիանոսի ես \^ւթ աղիոսի թեմերն են 
յիշոսաե է Ահ»^.՝ ուշագրութ եան արժանին այն 
ե) որ շքիԱ պրակի մեջ֊ \չւթաղիոս եր ք *ասենոյ 
հովիս յ ի ս կ ըստ գպրութեան՝ այդ. կողմերի 

եպիսկոպոս եին \ձր ա իթ է Տիբիկ Ա ՝ովսես* 

<1 ՝\ե* որ ե կարՆել ուրեմն , որ \ք 1 ֊ թաղի ոսին ^յիշև^. 
լաք ճ իրրես ասենոյ եպիսկոպոս % խմբագրողը 
փոյթ ե ունեցել միանգամայն ջնջել ի*֊ր աղ^, 
րիէ-րի՝ աքն ե Ջհ* գպրութեան հետքը+ բայց այգ 
սխալ ե ♦ աք՚Է միտումն ունեցոգ հեղինակը լչւու*֊ 
թիւն շեր պահել ես անմիջապես յ^րաիթին , 
ՏիլիՀէ^ն ^ս Ս % ովսեսին այլեսայլ թե մերի հովիս 
կը նշանակեր) որպես ղի գպրութեան ես է*֊ր 
դո բերի մեջ֊ ամենեսին աննման ու թիսն տեսնուեր * 

3 ♦ ՛անմեկնելի ե նաես թե ինչու 12 ա«. 

նոսան փոխառութ իւնը կցկցեալ պայմանների 
մեջ֊ ե հանդիսանում յ վէցը Ջ». , է ս 1լ ,ոէ –թի Լ ^ , ից » 
հԷ ն ԳԸ. ական հարց ան ու անացուցակից եէ 


0ւցւէւ26ճ ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



94 


\ը անյայտ աղբիւրից ք մինչ֊ ,9* դպրութեան 
յ^ձ Ոէ,ւ լ 12 եպիսկոպոսներին ի |). <\*րիդորե 
ձեոնադրուան համարելու, դեմ" ոչ՜ մի ակնարկ 
շկպյ եւ նրանց փոի/առութիւնն ամբողջապես 
հնարավոր ե այնքան ^ որքան ե միայն վեցի ք. 
խառութիւնը։ 12 անունը֊ ամբողջապես ի* մրա*, 
դրողըլ չի վերցրել֊ նաեւ լիկիական հարց 
անուանացուցակից ։ Այս վերջինիս համեմատու*. 
թիւնը աւելի նիւթ ե շնորհում" անհնարաւո* 
րութ իւն նկատելու, փոիւաո֊ուիմ եան վերաբեր*, 
մամի ♦ •լիկիական ցուցակի մեջ֊ փ ո 4Ա* Հ“7^/» 
եպիսկոպոս են յիշուան Հյւթաղիոս եւ \յ.ւթիոս % 

իսկ |ք^ Հպ/^ի - \\րիստակես, \\կրիտես - 

ի ^\եենպողե ^ \չւտիրքիանոս ի ՀՀամասե ք Հ^եզպե*. 
գՒ ոս , եւ ՀևրակղԷոս ի քեղոնէէ բոլորից 

միայն |^ւթաղիոսն ե յ^շ*–/ւէւ/՝ շքիԱ պրակի էեեջ֊* 
\ձրդ թեկուզ֊ գողացող֊ լիներ ա րդի ^գաթան֊ 
գեղոսի հրաշակերտողը , այն ու. ամեն այն ի ւ ամե*. 
նից շաա Ս*^ծ՛ ու եպիսկոպոսների 

անունները սպասելի եր տեսնել֊ *հիկիհ/ հ ա ( , 3 
ցուցակից դողացուան եւ ոչ֊ թե նրանց թողան՝ 
բոլորովին օտար անձանց եւ օտար տեղեաց 
եպիսկոպոսների անուԱներըւ ՀՀենք կարող֊ շևկա֊ 
տել֊ նաեւ որ 1 ♦ լիկիական ցուցակից մուրա*, 
ցեալ֊ ենթ ադրուան հինդ անուան դիրքը յքիԱ 
պրակի եւ աղբիւրի համեմատութեան մեջ֊ 
րնդայլոյ ե է անհ ամա պա տասիս անող կարդ եւ 
յա քոր դա կան ութի ւն ունին նոքա մեկ ել միւս 
տեղ֊։ 2» ս սխալ֊ ըևթերցմունքը^ ըստ Հ+ 
շեանի է չափազանց շատ են « ել – պյդ պատ՚ճաո֊ով 


0ւցւէւ26ճ ե7 



95 


լիկիական ցուցակի , եւ յքիԱ պրակի առընչու 
թիւնը ձդձդեալ մեէլնութեամր ^ Հաստատւում՝։ 
Այ^. պայմանները է սակայն , եթե չեն խանդա–֊ 
րում՝ ՝պրակի փոիսա ռութի ւնը հ ա ԸՅ 

ցուցակէ֊ն նկատելուն , ապա պետբ ե \^ւսերիոսի 
եկեղեցական պատմհւթիւնր եւս աղյւիւլ ւ նկա–֊ 
տել աքն անունների փոիսա ռ ութ եան Համար , 
որոնք շքիԱ պրակի մեջ մհւրացեաչ են նկա–. 
տուաե միանգամայն թե *հիՀ+ Հ ա ՐՅ Ց ոէև 9 ա հէ > 3 
ել թե ,9/ դպր ութիւնից , ըստ որում՝ յքիԱ պրակի 
մել յիշուաե սնումներից Հինգը յիշուաե կան 
նաել \քւսեբիոսի եկել– պատ մհւթեան մեջ ։ 1 
Ա/»^՝ ինչու լիկիական ցուցակից ել ոլթե Ե«֊ւ/* 
եկել– պատմութիւնից % կամ՝ ինչու ընդՀակա–. 
ռակը փոխառան ենթադրել շքիԱ ս Ա ,ա ^Ւ 
ցուցակը* 

^մւիոփեըյւԼյ տեսնում՝ ենք , որ որքան ան֊ 

Հիձն ե 2*ԻԱ պր ա ^Է ՀցՀյ^ՊԼ Ւ դպրութենե 

եւ ի \չիկ. Հարց ցուցակե նկատելն ^ նոյնքան 
Հի մնալ որ ե շքիԱ պրակի Հիմքը ինքևուրոյն աղ֊ 
բիւր ենթադրելէ \բի խօսքով֊ վի՛ճելիդ եւ անո֊ 
րոլ վի՛ճակի մեջ֊ ե Հանդիսանում՝ ներկայ 
խնդիրը։ 

19. 

Ա^յն, ինը որ ՏԼ* դպրութևան էքեսւ^ 

ցել ե , եւ կարող ե եառայել ,9 » դպրութեան 
յետին ժամանակում՝ կցկցուաե լխնելյլ նկատե֊ 
չուն , աշխատեցինք նախորդ եջէրում՝ Հանդես 

1 է– 32, Գ– 5. Ջ.– 43* 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



96 


Հանել, այնտեղ֊ ցա֊ցուճներն , որով դատուած 
են Փ աւսաոսի պատմութ եան արդի վի՛ճակը^ ՛Նոյն 
Փ աւստոսի պատմութիւնից առանք առՀասա*. 
րակ) եւ ամեն անդամ՝ եղանք՝ շընդար*. 

ձակուևլ Հարցերի սա Հ մանն երում ( որոնք 

Փ աւստոսի պատմութեան բնագրին են նայում է 
ել որոնք նկատող ութի լ՛եներիս |\« մասի նիւթը 
պիտի լինեն : Այէ/ւ/՝ ( գեռ չէի ակ ահ՜ ներկայ եքը ♦ 
,9 . գպրութեան լինելու չ լի նելու խնդիրը պարտ 
ենք յանձնել *Լաղալ ւ փարպեցու յիշա տա կտա¬ 
րանի Հեղինակին դատելու նոյն վերոյդրեալ 
զգ ուշութեամբ ։ 

Փ աւսաոսի պատմութ եան նախադիտելուց 
եւ դպրութիւնից յետոյ , մեր յարուցած 

Հարցի Համար նշանակութիւն ունի թաղարի 
պատմութ եան յառաջաբանըյ ուր յ իշու ած են 

1 . Փ աւսաոսի պատ մութ եան բովան դակու թիւնը* 

2 * Փ աւսաոսի նախորդ եւ յետնորդ պա ա մ ու 
թիւնները եւ 3 • Փ աւստոսի պատմււթեան 
ա ղալ աղումը։ ք Հայց նախ բան այդ նշանակում 
թիւնը դիտելը , աւելոր դ շե կանդ առնել ք անի 
մի իմն դիքներ ի վրայ , որոնք է \չսզարի յառաքա^ 
բանի Հա բա պատ ութ եան են նայում ք ել ապա 
թե դիտակցօբեն ծառայեցնել այն Փ աւսաոսի 
յ ի շատ ակար անի քննութեան : 

Հ^ինդ պրակի մեջ֊ ե տրոՀուած *Լչսզարի 
պատմու թեան յա ռաջա բանը։ բանասերները 

արդեն նկատել են , որ վերջին չքր ս պրակի ինչ 
ինչ մասերը կրկնուած են Ա պրակի մեջ ) եւ որ 
վերջին պրակները անյարիր մասեր ունին եւ 


□ւցւէւ26շ1 ե7 





97 


ընդհանրապես սրբադրութեան եւ խմի.ագրոս*֊ 
թեսն են կարոտում՝ տ *1» որինորոլ սրբադրու 
թիւնը, բանասերների ցուցմամբ , կատարուաե ե 
մասամբ վերջին հրատարակութեան մեք ♦ 
դեռ. «ձ պար պան ե շարժառիթը , որով֊ 

քև-Խ մասերը համառոտուաե են Ա մասի մեջ֊* 

էյ.*– եթե Ա է Ղէ^ ա հէԼ վերջինն երիր ե .բաղուահ , ա^ր 
ժամանակ անպատասխան ե մնում՝ թե թ*ձ. 
նպաաակ ուներ “Հյ*Է ^քադուածքն անեք , ււ^ւ թերի 
ե ք եւ. թե ինչու, այդպիսի ^րադուաՆրը նախա¬ 
դաս ու աՆ՝ ե ալն ադբիւրից , ո ըիս աղու ել֊ ե 

այն՝ ալն ե Ր*-Ե պրակներից * <է)ա^ւ^ուա^ չ4֊ 

նաեւ ք թե արդեօր նոլն եւ լիի՞ հեղինակի դորհն 
են ալդ հատուահները թե տարբեր ( եւ. եթե 
նոլն % ապա սնմեկնելի ե մնում ՝, Ա պրակը 

թերի համարելովդ եւ ընդարձակ ու մանրա¬ 
պատում՝ լինելով֊ պրակների մեջ֊) ինչու 

հեղինակը չոչնչացրեց Ա պրակը։ Ա՝ի խոսքով֊ 
ենթ ադրուաե ե » որ Ա պրակը ենունդ ե ի եո– 

ցոլ |\-^ պրակների , եւ որ վերջին պրակներն 

առաջինի հ ամեմատութեամբ հարազատ ադոլն 
եւ արժանահաւատ են . իսկ մնացաե խնդիրները 
կարոտում՝ են հանգ ամաևօրէՀն քննութեանւ 

բոէորովին կարեիլք ունինք 

այդ պրակների եադման եւ նշանակութեան 
մասինւ 

Ա. ջնդունուաե կարեիյք ե) որ ^Հազարի 
պատմութիւնը գբուաե ե Վյսհանի հրամանով֊ 

եւ 490-500 թուերին .. խնդրի մասին 

յա ռաջա բանի Ա եւ վերջին մասերը որոշ֊ 
♦0»1ՏԱ ղ 


0ւցւէւ26ճ ե7 



98 


ցուցումներ ուհին) որոնց համեմատ ութ ինն 
այլիմաստ եգրակացութեան ե առաջնորդում* 
մեզ֊։ 

Պրակ Ա . Պրակ ծ* 

ՆՐՐ"ՐԳ պաամութիւն» Ե«– արդ պյապկո հար֊ 
պյ*• է . կարգն նորին գրոց կաւորեալ բանադաաեաա 
շարագրեալ ակարութեանս պակարսւթ-Էւնս մեր ակ՛րն 
մերում՝. յար հարկաւորեալ Ա՚աէֆկոնԷից Վշահան , 

հբամանաւ իշխանաց եւ բա֊ սպարապետն եւ 

նիւ սուրբ վարդապեաաց 9 մարղսլան , ձեանարկել ի 
տուպը ղանձինս յայսպիսի գործ* որ ի վեր ցան զկար 
գործ կարեւոր։ գէասւթ֊եան մերոյ հր է 

Այս համեմատութեան մկք ո՛ճի նոյնու֊ 
թիւնն ակն/այտն ի է , ս ԱԳ ա ^ ր Ղ^ իմաստի 

աաբբերութիանն եւս անհնար ե չնկատել֊* պատ֊ 
մութ ինը , ըստ ի պրակիդ գրուաե ե իշխանների 
հրամանով եւ վարդապետների յորղորովյ իսկ 
ըսա պրակի միակ Վշահանն ե բռնադատ ել֊ 

դրել֊ պատ մութիւնը ։ ք\-^ պրակների մեջ֊ 

\՛Լա հանի բոնադաաութիւմե երեք անդամ* յի֊ 
շուաե ե , ^ա/ր^ք եւ ոչ֊ մի դեպքում** ձշ֊ փար֊ 
դա պևաների եւ ոչ֊ իշխանների մասին յիշա֊ 
տա կութի էն կպյ * իսկ Ա պրակի մեջ֊ 1 ԼաՀա 1 ր 
անունը ք իբրեւ րոնադատող֊ ոմե ի դորե ք բա֊ 
ցակայելով֊ բացակայում* ե* 

պիտի նկատենք , որ եւ -է» պրակ֊ 

%երն երկիմաստ տարբեր ութին ունին. 1* տար֊ 
բԼրութիւններ հ որոնցով֊ պյդ երկու հատուաե֊ 
ների իմաստն ընդհարում* ե իր ա ր հետ • եւ 
2. տարբերութիւններ) որոնք միայն այս կամ* 
այն հատուածի յատուկ են) առանց մեկը միւսի 
իմաստը ժխտելու » Նրկր ո Ը է Է տեսակից են օրի֊ 


0ւցւէւ26ճ ե7 



99 


%ակ տ/ե, որ Ա պրակի մէէ հաղորգուահ– է, թէ 
որտեղից պիտի հեղինակն սկսի իէ-ր պաաւքոս*. 
թիւնն եւ. ուր պիտի դադարի. նաեւ թե թշ 
շրջան պիտի պատմի նա. այս տեղեկութիւեները 
չկան երկրորդ հաաուաՆի մէջ^ ք *–*\%րա 
փոխարեն |^–է պրակների մեջ֊ մանրամասն սաոտ. 
րագՆուաՆ ե \^գաթանդեղոսի եւ. ֆաւսաոաի 
մատենագ րակաե եւ. պատմական արժեքը* ^ լ 
շեշտուաՆ ե պատմիչի կոչումը -- աեղեկու*. 
թիւններ ղ որոնք Ա պրակի մեջ֊ բացակայում են* 
Այսպիսի եւ այս բոլոր տարրերութիւններր ոչ֊ 
մի հիմք չեն ներկայացնում երկու տարրեր 
հեղինակներ ենթադրել֊ Ա ել վերջին պրակ^ 
ների համար. նրանք կարն ես այդ առ անձնացա*, 
տուկ մասերով֊ միայն իրար լրացնում են եւ 
ուրիշ֊ ոչինչ֊* Հ**գյց այդպես չե աոաջին տեսակի 
տարրնրութիւնը^ որի օրինակն երելում ե մեր 
աոաջադրեալ֊ համեմատ ու թիւնից . մի հեղինակ ղ 

որ |\- պրակների մեջ֊ անգամ երեք 

ձշծց աւելի Նա լալով֊ յիշում ե Վյս հանին՝ 
իբրեւ իրեն բռնադաաողի ի դորՆ ^ •հ/գ հերդիկ 
նակե իբր % Ա պրակի մեջ֊ յիշում ե անանուն 
իշխաններ եւ բաց ի այդնոյնպե*» անանուն վար*, 
դապեաներ , որոնց հրամանով֊ եւ յորդորով֊նա 
ձեռնարկել֊ ե գրելու իւր պատ մութ իւնը։ $ար+. 
բերութիւնն ակնյայտնի ե երւ միեւնոյն ժամանակ 
մատնում ե տարբեր հեղինակի ներկ այ ութ իւնլ9* 
2 - ԱԼ • պր ա կի <4^ հեղինակն իւր աշխատ, 
տ ութ իւնը պատմական գրքերի երրորդ 

տեղն ե դասում , առանձին առանձին յիջխւըվ^ 

7* 


0ւցւէւ26ճ ե7 



100 

նախորդ երկու պատմիչներին Ագաթ անգեղոսին 
եւ Փ աւստոսին։ տեղեկութեան միանգա^ 

մայն հակ առակն ե աւ անդուաե Փ աւստոսի պաւհ֊ 
մութեան «Ւ– 1—2 գլյ մէչ ք ուր փաւսաոսի 
պատմութիւնն եւս երրորդն ե կոչուաե պատ֊ 
մական գրքերի շարք ու մ , կոչելովդ Աղա թան֊ 
դեպոսի պատմութիւնն երկրորդ » ի ս կ ք&ադեի 
Վյսրդապետութիւմն առաջին X նշանակե 

Ա պրակի հեղինակին եանօթ շեր Փ աւստոսի 

պատ մութ եան «ի. 1-2 գլ .* ապա թե «ձ. “ՍԳ 

հեդիևաէլն իւր պատմութիւնն ել ^ ր 0^ ո ԸԳ ձ^/ 1 
կոշի Էյ ս ՍԼ էըրր ո րգ * ՒՒՐ^ 1 ՜ Փ աւստոս ի նախորդ 
պատմիչը։ ք֊ ո էԸ(ն րնդարձակ նկատողու֊ 

թիւմների ե կարօտում՝ քննելու ք^ադեի Վար± 
դապետութեան ե աղման եւ գոյութեան հարցը Տ 

փաւստոսի «|%. 1 - 2 գէյ% ֆտւստոսի եւ 

թանգեղոսի պատմութեանց խմրադ րութիւևն , 
ես այլն» պյդ խնդիրները մենք կը լե որդ ենք 
ս նկատողու թիւններիս ո երրորդ • մասի մեջ֊ հայ 
մատենագրութեան այն վի՛ճակի նկարագրի ՝^ետ է 
որ ժամանակակից եր Փ աւսաոս ի պատ մութ՛ե ան 
խմիագրութեան ։ Այ ստ եղ~ շարունակենք նկա֊ 
տելյ որ Ղազարի Ա պրակի մեէ այլեւայլ Հ Ո ՝~ 
շումներ ունին Ագաթանգեդոսի եւ Փաւստոսի 
պատմութիւնները . արդի ս Ագաթանգեդեայ 
պատմութիւևը ո այնտեղ֊ յիշւոլմ ե Ա մ ո ԸՊ 
անուն եւ զգիրսն անուանեալ կոչեն Ղ՝(*իգորիսի ո . 
եւ արդի ս ^իւղանդարան պատմութիւնք ո այն֊ 
տեղ~ յիշւոլմ ե “ ^/» անուանեալ կոչեն պա֊ 
նան գրոցն՝ Հայոց պատմութիւն։^ Այսպես «Ա 


. 70Շ1 Ե7 



101 

րեմն Ա պրակի |\գաթ անգեղոսի ես Փ աւս ^ 

աո սի պատմհսթիւնները յիշու ած են աարբեր 
ԳՒԲԲ Ո1 Լ– անուններովդ այն վիճակից , որ նրանք 
ունին ներկայոս մս ։ 

1\րդ % •հյդ ա արբերոսթիսններն ինչպես են 

լի ոխ անց ուած ի |\-^ պրակս . ահա եական 

խնդրելին, եթե Ա ես ք*-^ երկ ու. հատոսած**. 

ները նովն ես մի հեղինակի գործերն են « աէր» 
շոսշա այդ տարրերոսթիւնները պիտի տեսնեինք 

ես ք*-է/ պրակների մեՓ ♦ ոսր յիշոսած ե Ա^֊ա«. 

թանգեղոսի ես Փ ալ – ստոս ի պատմոսթեանց բո*. 

վանդակութիւնը է ^այց այդպես չե • ք* ^ 

պրակներն անթերի ես անշեղ՜ կերպովդ յֆշոսմ էրն 
\\գաթ անդ եզոս ի պաամւսթեան բովան դա կոս*. 
թիսնըլ նրա արդի վիճակով է իսկ Փ աւսաոս ի պատ 
մոսթիսնն արդեն աղա սա ղու ած բովան դա կոս*. 
թեամբ՝ ս անհաճոյ լսողաց բակք * բնասորու*, 
թիսնովէ Ա\արղ^ե ԱԱ Ա տ եղից ու րե$էե է որ նոյնես 

մի հեղինակը՜ շե որ յաո.աղարանի Ա ես (V-էյ 

մասերի մեջ֊ վար ու ել՜ ե թե մեկ ես թե միսս 
կերպ . Ա պրակի մեջ֊ յիշիլ Աքւ աթանգեղոսին 
ես Փ աէ –Ա տոԱ ին է իրրես Ա ես պատմիչներ , 
յիշէլ նրանց դործքերը <Հ*րիգորիսի ո ես 

Ա Հայոց պատմութիւն ո վերնադրովյ ես մի ես*, 
նոյն ժամանակ (V –է», պրակների մեջ֊ %յիշԷէ^ 
այդ գրքերի բովան դա կութ ի ւեն այնպես « ինչ¬ 
պես նրակք ոսնին նոր վերնա գրերին ես խմբա*. 
գրոսթեան ենթարկելուց յետով արդի վիճակի 
մեջ* Այձ՝ Ո Ր 11 ^^ պրակները տարբեր 

անձանց ես ժամանակների գործեր էրն » ս Ա ր Է 


0ւցւէւ26ճ ե7 



102 


ժամանակաշրջաններն իրարից բաժ անւում* են 
մի անջրպետովդ ուր տեղի ե ունեցան Ա^ւա*» 
թան դե գոսի եւ Փ աւստոսի պա ա մութ և անց 
խմրագրութիւեր * 

3* Ա 4^/ւա^ հեղինակին նանօթ ևն երկու 
աղդսչյին պատմական երկ միայն՝ Գիրթ *| *րիգո*. 
բիսի եւ Հայոց պատ մութ ի ւն ։ աղբաա 

շե վերջէն պրակների հեղինակին նանօթ պատ*. 
մական գրականութիւնը% ո քը դեռ որակաւո*. 
րուան ել ե 1 • իբրև*– հաւաստի եւ արժան աս որ 
հիշատակարաններ եւ 2. իբրեւ անստոյգ պատ*, 
մութ ի ւեներ տ 

*| 9 ախ՝ հաւաստի պատմութիւնները յի* 
շուան էրն այս բաղմաւորութեամբ • Ա ընդ բաղում՝ 
2 Հառս մատենից առաջնոց պատ մաղ. բացն Հայոց 
անցի . որշափ եւս առաւել ղ֊տանիցին գանձուե 
է յաւէտենից ժաո֊անգաւոլտ , որը եւ ղյօրինուանս 
բանից ստուգապատում՝ կարգել պատմագրեմ 
ցին ք չառնել մարդահաճութ եան բանից յաւե*. 
չու ահս , այլ զգուշական երկիւղիւն ընդ բազմաց 
լպյնածաւաչսգիտնականբանինաւեցիև անվթար յք 
(պրակ ^ տ ք\ւշադրութեաե արժանին մասնաւանդ 
այն ե » ո ր ս ԱՂ ա ողերի հեղին ակր Փ աւստոսի 
երկն աղաւաղուան եւ անստոյգ ե դատում՝ եւ 
արժանահաւատր լոկ \\գաթանգեղոսի գիլտն ե 
համարում ՝. ուրեմն ել որ ստոյգ պատմութիւն*. 

ներն ի նկատի ունի - գաանիցին , պա ամա*, 

գրեցին է նաւեցիև եւայլն ձեւերի տակ հեղինակը ք 
եթե դա Ա պրակի մեջ֊ Լոկ երկու պատմական 
երկի մասին նանօթութիւն ունեցող֊ հեղինակն ե * 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



103 


սնստոյդ պատմութիւններն եսս 

բազմաթիս էին ք*-է» պրակների հեղինակի 

ժամանակ ♦ ս ^ազոսմք սպրդեցին դ ա լ Ժ^^պՒ^Ւ 
€ յայրատոսթիւնս ալրք ագէաք ես Հ յանդգուկք , 
դրեցին յինքեանց ճառս ընդ ունայնս ես անպի*. 
աանարանս ես խառնեալ եղին ի դիրս դիտան 
լսողաց . թէպէտ է*– ընտրող֊ մտաց 2Հան աչի 
յայանապէս դիտնոցն բանը ես անմաացն շաղ*, 
փաղփոսթիւկք ։ ո 

<ղարղլ֊ է, որ պրակների այս տո*. 

ղերը միաձայնութիսև չանին Ա պրակի հետ * 
այլևս ք որ երկոս վի՜ճակն եսս միաժամանակ լինել 
չէին կարող֊ -— ես հարուստ պատմական դրա*, 
կան ութին ճ ստ ու դ ապատ ում ես անհա սաստի 
պատմաւթիւմներով է ես աղքատիկ մի դրակա*. 
նու թիւն % ընդ աւ/էնն երկոս հիշատակարանով ։ 

Աւ ելսդյեենք , որ ղոսդադէպ իմաստով է 

-քյ. մասերի մէջ֊ հեղինակն Ադաթանդեղոսի 

ես Փ աւստոսի դրրի քննութ եամր 31/3 ^ տալիս 
իսր ժամանակակից դրական ճաշակի նրբու*. 
թինն ես քննասիրական ոգին . հ ս *եդա*. 

մանքն ինքնին վկպյ է ք ո ր մատենագրութեան 
Նաղէլման ես հարստութեան շրջանի արդիւէզն 

են թէ ք*-|յ պրակներն ես թէ նրա հեղինակը . 

եւ դրան հակառակ րնաւորոսթիմն ունի Ա պրակը 
իբր ես անպաճոյճ ես պարպ մի շաբադրոսթիւն գ 
աղատ քննասիրական որեսէ հայեացքից* 

\\հա այն երեւոյթներլմ է որոնք սաիպոսմ 

1 \րե%ք այլ ելա ունէնր ինլ էնլ նկաաողութ-էւն– 
ներ է որոնք ակնարկում՝ են տ | ագար է պաամութ-եան յեաէն 


0ւցւէւ26ճ ե7 



104 


են մեղ քէ- պրակները ^յետին ժամանակի 

էէորհր դատել եւ. Հնու թեան կողմը Համեմատ 
տօրէն Ա պրակի մեջ֊ որոնել։ 

20 . 

Այ։/*/՝ դառնալով֊ ալն քան դրին թե Ղ. ա – 
զարի ^յառաղարանի մեջ֊ ինչպես ե հազորդսում* 
Փ աւստոսի Նախորդ եւ. հետնորդ պատմական 
^յիշատակար անների սկիզբն ու. վախճանը % մենը 
կը թոզնե1կք այն հ ա ր*յը թե Փ ա * Ա տոսի յքիշա ^ 
տակարանի սկիզբը որ պատմական իրոզութ իւնը 
պիտի ընդունել . պյդ հ ա րրիե մենը կը դառնակը 
իւ-ր տեղը . ալս եք-^ւ-մ* կ 9 ընտրենք մի միայն 
զարի պատմութեան սկսուաեքի եւ. Փ տւստոսի 
պատմութեան վախճանական խնդիրները։ 

քԼա^ա^ պատմութեան զառաջաբանի 
արդի ամբոզջութեան մեջ֊ մի անդամ՝ ե միայն 
է յիշուաե թե Փ ալստոս ի պատմութիւԱն ու.ր ե 
դա դարան եւ. թե ինքը որտեղից պիաի 

սկսի շարունակել իբր եւ. Փ տւստոսի յա^ւ^է 

խմիադրութ-իւնը, սակայն ներկայ էքին միանգամայն ան^ 
յար էր են ն սրա. ամենամեծ հաաոսածը, որ ներմու.ծ ոսած 
ե թսոսմ՝ մեգ֊ % ե Ա* \Յ ա հ ա կՒ դործունէութեան նկարա֊ 
դիրն ամբողջովին։ 

Ե* Գ ա րէ պաամական յիշաաակարաններից միայն 
*Հագարինն եր մեում՝, որ ցպյմմ՝ անչար մ֊ էր իսր ծագման 
խնդրոս մ՝։ \\ակպյն բաց ի մեր դի աո ղու թի սնն երից, արդ էն 
իսկ ուզղոսած է դիաակից քնն ադա աների հսյեացքը *Լա֊ 
գարի պաամութեան եւ. ս , եւ. խոսաացուած են աարբեր 
անձինքներից ա/դ մա որ ով հեաագօաութիւններ , որոնք 
•Հագարի արդի յիջաաակարանի յեաին դարերի խմրադրոս֊ 

թնան հարցն են շօշափոսմ՝ ( ս Հանդէս Աւ/ււ ո 1898 ԷԼ 255 
Հ. Ա՝էն. եւ. 278/9 ֊֊ 1։*)* 


0ւցւէւ26ճ ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



105 


\յրկու. տե դե կութիսնն եւս ^յաուաջաբանի Ա մասի 
մեջ֊ եէտ գանում *է * \յրրորգ պատ մութիւնս այս 
ի կարգե նորին գրոց շար ա դրև ալ տկար ութ ևանս 
մերում** յոր հարկաւորեալ հրամանաւ իշխա 
նար ևւ բանիս սուրբ վարդապետար է աոէ $պք 
զան ձին ս ^յայսպիսի գորե կարևւոր , չիշխերեալ 
ընդդիմանալ, յիշելուէ ի սուրբ գրոր զոպաս*֊ 
նա լիսն անհնազանդիր որդւորն է ևւ զորս գրե % 
նևր ոզութիւն հ նա դան դիր ևւ հասան և լոր . կար*֊ 
գևլ մի ըստ միոֆև դիրս ևս դգորես է զբազմայև*֊ 
զանակ դիպմունս Հայաստան աշխարհիս , ի~*. 
և֊ՀՏ—Հշ քԼաՀա֊-Հ-֊յԼֆյԱ*. ևւ ի վիճակև 

բաժնոյ ան օրին արն ո և սայլն։ Ըստ այս հատուաեի , 
*Լազարի պատմութեան սկիզբն և \^ ք ,Հ՝ ա կի 
քսոսրովի երկուստեք տիրապետելու պատմու*֊ 
թիւնր , կրուաև բաժանման պարագաներին ♦ ^իշյէ 
այդպես սկսսոսմ* ե պատ մութիւնը* 

պրակ ՀԼ. “իւ ի բաժանելն զթագաւորութիւն 
յ^րշակոսնսոյն րերկուս , աո. ի հնազան գերու*֊ 
րանել դկուլին ար ելմտիր աշխարհիս Հայ որ* 
թագա սորին (Հունար* ընդ իշխանոսթեամբ իւրոյ 
տերութեանն) ես դկուլին արևւելիր խոնարհ ե*. 
րուրանելոէէ֊ դառն ես բոնաւոր եաււայութ եամբ* 

արքային պարսիր* - երթեալ այնուհետ ես 

նախարարարն Հայոր ի վի2հակե մասին արքային 
պարսիր հ խնդրեին իւրեանր թագաւոր ըստ բնիկ 
նախնի կարգին չազդեն \^րշակունեար ։ ար*֊ 
քային պարսիր էԼապհոյ կաաարեալ զհայրոսաես 
նորա* շնորհեր նորա թագաւոր քսոսրով^ անուն 
Հ յադգեն Ա/ 1 շակունեար։ 


0ւցւէւ26ճ ե7 



106 


ս Վէանզֆնախգոյն թադաւորն Հայոց 
ուն էր մի ահ են ան պթ֊ադաւորութիւնն ի վեր այ 
ամենայն աշխարհիս Հայոց է \արրեւ ետես քվե 
խախտեալ եւ ր այ ր այ ե ալ մատնեցաւ ի րա*. 
մանումն մեն իշխան ու թ ի ւն թադաւորութեան 
ազգին իւրեանց է մեն՜ ալ արա մութե ամի խռո*. 

վեալ տարակուսեր ^/անձն ի*֊ր* ո եւնէ 

\\յսպես ուրեմն *Լա զարի պաամութե ան 
սկիզբը նրա ^յ առածաբանին միանգամայն հա*, 
մա պատ աս խանում՝ ե ♦ աքդ սկիդքն ե \\րչ ա կու*. 
նեաց իշխանութեան բաժանման պատ մութ իւնը ։ 
Հետեւարար ք եզրակացնում՝ ենք , որ 
նախորդ պատմիչը շարունակել ե պատմԼւթիւնը 
մինշեւ այդտեղ^ եւ իշխանութեան բաժանումը 
թողել ե պատմել հետագային. մեր այգ եզրա* 
կացութ իւնը հազարի յա ռաջա բանը հաստա* 
տում՝ ե դրական մտքով֊ այսպես • ս պատմեալ 
զայս ամենայն Փ ոսւոոս ք Հիւզանդացիյ 

շԸ֊քաաոՀոա.յւչյււ \ պրակ ա) է 

Այւ/ բոլորի վրայ հիէ&ուան պիտի հաս*, 
կանայինք ք որ Փ աւստոս պատմել ե մինշեւ Ա/*– 
շակի թադաւորելը ք եթե՝ նման շատ օրինակ*, 
ների հ նոյն իսկ հասան շչիներ մեր ձեռքը Փ աւս*. 
տոսի պատ մութ իւնը % եւ ոլ մի հիմք շեինք ու*, 
նենալ կա ընելու ք թէ Փ աւստոս պատմել ե 
նաեւ |սոսրովի թադաւորելը . բաժանման իրո* 
ղութիւևն այնքան նշանաւոր ե% որ այն անյիշա*. 
տակ թողան՝ *Լազար շեր լքիշել ս մինշեւ ցթա* 
գ աւորութիւնն \\րշակայ ^ ք եթե ի հ ա րկե Փ ա<լւ/ – 
տոս արդարեւ պատման լիներ բաժանման 


0ւցւէւ26ճ ե7 




107 


պաամութ իւճն եւս ։ *Լաղար ախ ժամանակ կը 
սահմաեևր Փ աւսաոսի հիշատակարանի համար 
-- ս մինչև ւ ցրաժանուժհ իշխանութևաե \±րշա֊, 
կունոյն։ # |\ա^ ի պյդ % * մինչևւ ցթ ադաւորու^ 

թիմնն \լրշակաք որդւոյ խօսքևրին 

կիչք ք մի րնդարձակ բացատրութիւն ենք դանում՝ 

ախ մասին ՝ որն ևր պյդ Ա^»ձ ա ^ - Տր է Է աա Ւ 

թոոը թև մի ուրիշը* աչդ այն \\րշակն ևր ♦ 
ս աո. որով֊ թադաւորութևամբ բաժ աեևալ աշ֊ 
խարհս Հպյոց՝ պաաառևցաւ յ երկու ս ևուքՀնսէ ^ 
եթև պյս մևկնութիւնր Հյեաին դարևրի 
սովոր ութ և ա մի լոկ լուսանցեի յաւևլուժե չև% 
ապա պևպր և րնդունևլ , որ պյդ նպատակաւրր 
մևկնութիւնն ինքևան ապացոյց և պխ բանի ք թև 
հևղէնակր գիտակցաբար տարբերել և » իբրևւ 
աարբևր իրոգութիւենևր ք ^րշակի թադաւորևլն 
իշխանութ ևան բաժանումից ևւ այդ մտքով 
Փ աւսաոսի պատ մութ և ան վախ՛ճանական սահ*, 
մանր նշանակել և ցթադաւորութիւնն | \րշա֊, 
կայ որդւոյ գիրանալ եւ որ թև Ա ցբաժանուժն 
աշխարհիս Հայոց եւ ց պա տառ ուժն յևրկուս 
ևուևնս։ 1 

1 ԱՆՀ^ՋՏ է աո.արկնլ, թէ պաամական գրականու֊ 
թ՜նան պարդ աը ման որոշ֊ աոաի՚ճանի արդիւնքն ( , որ 
պար անձնազոր ութ նան դ ահ ակ ա չու թ՜ե ամի եւ «»լ թ՜ե պա աո֊ 
մական յպյանի իրոպութ նամբ է ոահմաննլՓաւոաոոի պա աո֊ 
մութ՜ նան վերնական ս ահ մանը. որուքհնանւ *Լապար իւր պա աո. 
մութ՜նան ոկէպբը սահմանում * է այլ նւո ոլ թէ Արշակի 
անունով֊, պյլ իշխան ութ նան բամանաքան իրոպութեամր է 
6 Է2ԷՆ “ԱԼ եւա ՛ "Բ Ղ^զ^Ր խի““՝ եւ բաաւացի կերպով 
հաւաաարիմ՝ է իւր սահման ու Տ/ներին. իւր պաամութնան 
վեր լական սահմանը նշանակելով֊ ուղէրլ այն օրը, երբ |Լ 


0ւցւէւ26ճ ե7 



108 


Համեմատելով *Լագարի ^յա ռաջա բան ի 
որոշուէՏէելւը Փ աւստոսի պատ մութ եան ար գի վի*– 

7Հակի հետ ք տեսնումենր նախ ս պատմեաչ գալս 
ամենայն մինշեւ րթագաւորութիւնն ^րշակպյ 
որդւոյ § ֆրան այ ո խօսրերէ իմաստը ք որով, *Լա* 
գար սահ ման եը ե Փ աւստոսէ պատ մութե ան 
վախճանական կետը % ***/գ~ խօսրերէ իմաստը չի 

նայում՝ Ջ,. 16^» պլլ 44» պ/ն ե վէրջթ» 

գլխին) ուր կարգում՝ ենր - “ Աւ գա յետ այ*, 
սորիկ դարձեաը ի մի վայր ժոգովեալ գաշխարհ 
ամենայն գմարդիկ երկրէն Հայ որ եւ թագաւո*. 
րերոյր (\$՝անու եէ^ գմանուկն գ\\րշչ"կ ևրկրթ* 
Հայ որ եւ Վա դարշա կ երկրորդ նմին ։ ո երկրորդ՝ 
*Լագարի Ա բաժանմանր երկ ուս թագ աւորու*. 
թիւնս ո խօսքերի իմաստը է որով *\չսգալ ւ սահ*, 
մանել է իւր աշխատ ութ եան սկիղթը « պյգ- 
խօսրերէ իմաստը նայում՝ ե 1 գլխին -- 

ս |յ 1 – հաստ ատերին ղայս խոր հուրդ . ^րէր^ւ երկուս 
գաշխարհն բաժ աներին . բաժին կալմանն Ա\ար*. 
սիր եր թադաւորին |սոսր ով ու է եւ բաժին մասթևն 
(Հունար եր թադաւորին \\րշակայ տ ^ 

Համաձայն այս բոլորի ,9 . 1 գլուխը *Լա^ 
գարի ^յա ռաջա բան ի հեղինակին յ այտն ի շեք 
եւ դուրս ե մեում՝նոյն ^յառաջաբանի այն որոշու*. 
միր թե Փ ալ – Սս,ոս ի պատմութիւնը վերջանում՝ եր 
\\րշակի թագա ւոր եըէվ^այն ե ար գի է» 44 դէխով * 
Ի վերջոյ ւ/իշինր է *»/* Փ աւստոս ի պատմու*. 
թեան նախադիտելուր օգտուել ե ք Լաղարի 

հան մարպպանս^թէլն սաայյաա. է Հայ –, դադարել է 
պաաա/եշուդ ոլ ա«.աԼ եւ ոլ յեաղյ Հան պյգ իսկ օրը։ 


□ւցւէւ26շ1 ե7 



109 


ցառաջաբանի Ա պրակի հեղինակը* րայց նա 
րաևարա/լ 4 նախադիտելու առ.աջին հա֊ 

տուահից • ս Լ) ր Է ս */ե հատ ու. ահն 4՜» Ո ՈԷ սահ մա֊ 
նում՝ է միայն Գ» Դ՝1 Ե* Գ“էՐ՝ դէցութիւնը , 
առանց ո Օ. դպրութեսն • ահա համեմատու֊ 

թիւնը . 

Պրակ Ա . նախազիտելի։ 

.Գիրս բազմափոփոխս աշ֊ կա^ւք անքելոք իր աք ք"/>^ 

ի* ա րհի ս Հ"Օ"0) գբարեայյ եւ վարք մինշեւ քիւրա֊ 
եւ պշարեաք , դվարս եւ յքանշիւր ելս յաշխարհե" 
ղգսրծս դարանք սրրոք եւ քաՀանայապեւոաք սրրոք 
դպղծոք , զժամանակի պա֊ արանք Լ^սաուծոյ , եւ թ՚ա֊ 
աերադմաք եւ պխաղաղու֊ գա՛լ որ աք աէրաեք աշխ ար֊ 
թ՛նան • պաամեալ դայս հ ա ք \^րշակոլնեաք եւ դօ֊ 
ամենայն Փ ոսաոս ոէքե |\ւ>ւ«, ր ավար աք արանք անուա֊ 
ղանդ աք ի է մինշեւ քթա֊ նեաք քա^ նախարարաք 
գ աւորութ Էլնն \^րշակայ ւ ճւ խաղա ղու թեան եւ պա֊ 

տերաղմին եւ շինութեան եւ 
աւ երածոյ եւ արգարսւ֊ 
թեան եւ անօրենոլթեան 
եւ ասաուաեպաշտութեան 
եւ ամբարշաութեան ։ 

լլ^ւ/ կերպ ուրեմն , դպրութիւևն ամեն 

անգամ՝ հանդիսանում՝ 4 հայրեր 

կցուահ % ա& ացուահբ բանից . ո ^ հայրեր պյե պատ֊ 
մհւթեան՝ Ո ԸԸ վերջանում՝ կր է. 44 Ր1Ւ ԳԼՒՒ 
բովան դա կութ ե ամի ։ 

,0 . դպրութեան անհարազատ լինելու մա֊ 
սին Փ աէ ~ ստոս ի պատ մութ եան դրականութիւեից 
արժան 4 հետեւեալը մատնանիշ֊ անել , իբրեւ 
ի*֊ր տեսակի մեջ֊ միակ նկատողութիւն. “|քա^ 

նաւանդ կասկահելի 4 ,9 տ « դպրութիւևն կամ՝ 
երրորդ դիբքը> ո (* պատմհւթեան շարունակու֊ 
թիւձը չէ, օ»հհ պուարճալի եւ շատ սակաւ օդ֊ 


0ւցւէւ26ճ ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



110 


տակար տեղևկա֊թ իոնների մքէ հաւաքաձու. է > 
անկապ շար այ արու, ան է \^նշու.շա |\ու դպսեդարա**, 
նոււՐ կար մքէ վեցերորդ դպրութիւՆ է որ շարո 
նակա-թիւե էր պատ մութ էրան է սակայն շատ կաս 
կաՆևլի է) որ պյդ հ մեր ձնուն հասանը ^ 

ձադաերլ ո 1890 * ( 8 *^ 6 ♦ *Ս ♦ Հէարամեան^է 



0ւցւէւ26ճ ե7 ևյՕՕՉԼ0 



սււար րռոէոէնրաւ 

Ա. Գաղեմքեարեաճ Հ. Գրիգորիս Հ., Ուսում - 
նասիրութիւնք ԼեՀաՀայոց դպտաստանագրոյն: 
1. Պիշոֆ , ԼեՀաՀայոց Հին իրաւունքը։ 2. Գո%հր. 
Իրաւունք Հայոց։ 1890։ 8° Երես 85+59։ ֆր. 1.25 
Բ. ԱԴՃեվիշեաճ Հ. Գար,րի՝հ% % Ազգաբան ութ ի ւն 
աղն ուա կան զարմին Տիւզեանց. (պատկերազարդ :) 
1890։ 8° Երեմ 50։ ֆր. I.– 

Գ. Տաշեաճ Հ. Ցակովրոս , Ագաթանգեղոս առ 
Գէորղայ ասորի եպիսկոպոսին եւ ուսումնասիրում 
թիմս Ագաթանզեղեայ գրոց։ 1891։ 8° Երեմ 
ԺԱ+159։ ֆր. 1.25 

Գ. Գեմեարիոս Տաճի Արեւելեան Հայք ի Պուքո– 
վինա։ Թրգմ. Հ. Գ. Հ. Գալէմքեարեան։ 1891։ 
8° Երեմ 79։ ֆր. -.85 

Ե. Տաշեաճ Հ. 8ակ ովրոս Վ., Ուսումնասիրում 
թիւնք Ստոյն-Կալիսաենեայ Վարուց Աղեքսանդրի։ 
1892։ 8* Երեմ Գ+272։ ֆր. 3.– 

Հ. Աւպհր Տըվւհ եւ Գ. Փիսոճ 9 Ուղեւորութիւն ի 
Փոքր Ասիա։ Թրգմ. Հ. 8. Հ. Տաշեան։ 1892։ 8° 
Երեմ 82։ ֆր . 1 .— 

է. Մ աո նիկ. 9 Ամա մնային ուղեւորութիւնից դէպ ի 
Հայս։ Թրգմ. Ոնոփրիոս Անոփեան։ 1892։ 8° 
Երեմ 89։ ֆր. 1.25 

Ը. Գարիեր ԱՀ նորագոյն աղբերք Մովսիսի Խորե– 
նացւոյ։ Հա. Ա.։ Թրգմ. Հ. 8. Վ. Տաշեան։ 1893։ 
8° Երեմ Ժ4-51։ ֆր. 1 

Թ . Գա%հմքեարեաճ Հ. Գրիգորիս Վ.–, Պաամու֊ 
թիմն Հայ լրագրութեան։ Հար. Ա. 1794—1860։ 
(1 լուսանկարով :) 1893։ 8° Երեմ 232։ ֆր. 2.50 


□ւցւէւ26շ1 ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



112 

ժ. ԿոԱիրիր Փր. Կ. 9 Հննութիւնք գրոց Գաւթի 
Անյաղթի։ Թրգմ. ծւ յալ. Հ. 8. Վ. Տաշծան: 
1893։ 8° Երես է + 92։ ֆր. 1.25 

ԺԱ. ԳովրիկեաԱ Հ. Գրիգոր Վ., Հայց յԵղիսա– 
թեթուպոլիսԳրանսիլուանիոյ 1680—1779։ (1 զըն¬ 
կա տիպ.) 1893։ 8° Երես Ժ + 533։ ֆր. 4.50 
ԺԲ. ԽաղաթեաԱ Գր., Հենոթ Գլակ , համեմատական 
ուսոււ/նասիրութիւն։ 1893։ 8° Երես 78։ ֆր. 1.— 
ԺԳ. Տեր-ՄովսիսեաԱ ՓարսադաԱ , Հայ գիւղա– 
կան. տունը։ Թրգմ. Հ. Բ. Վ. ՊիլէղիկՄեան : (6 
տախտակ ՝ 55 պատկ.:) 1894։ 8° Երեմ 103։ ֆր. 2.– 
ԺԳ. Գարիեր Ա., նորազոյն աղրերք Մովսիսի Խորե– 
նացւոյ. Հտր. Բ. կամ Ցաւելուած։ Թրգմ. Հ. 8. 
Վ. Տաշեան։ 1894։ 8 0 Երես ԺԱ + 43։ ֆր. 1.— 
ԺԵ. ՏաշեաԱ Հ. 8. Վ., Ուսումնասիրութիմեք հայեր էն 
փոխառեալ բառից։ Ա՝ Հ. Հիւպշման 9 Սեմական 
փոխառեալ բառեր հին հայեր էն ի մէՀ։ Բ." Փրոքէլ– 
ման Ե., Տունական փոխառեալ թառեր հայերէնի 
մէՀ։ Գ.՝ Հ. Հիւպշման , Հայկական 8ատուկ անուանք : 
1894։ 8° Երես 9-Ւ145։ ֆր. շ 

ԺՀ. ՏաշեաԱ Հ. 8ակովրոո Վ., Մատենագրական . 
մանր ուսումնասիրութիւնք։ Հտր. Ա.։ Ա—Հ։ Ս. նե - 
մեսիոս։ Բ. Պրոկղ Գիաղոխոս։ 9». ՛Խոսրովիկ։ Գ . 
Գիրք Հերձուածոց կամ Եպիփան: Ե. Պրոկղ։ Հ • 
Սեկունղոս իմաստասէր։ 1895։ 8 0 Երեմ ԺԲ+294։ 

ֆր. 3.60 

ժէ. ՏաշեաԱ Հ.8ակովրոս Վ., Հայկական աշխատ - 
սիրութիւնք հայագէտ Պ. Փէթթէրի , ի ( /ի ամփո - 
փուած եւ թարգմանուած հանդերձ, ծանօթու - 
թեամբք։ 1895։ 8 0 Երեմ 202։ ֆր . 2.50 

ԺԸ. Տիորեա Ա Կ., Սեւ ժովու ռուսական եզերքը։ 

1895 ։ 8օ Երեմ 192։ ֆր . շ 

ԺԹ. ԳովրիկեաԱ Հ. Գրիգոր Վ., Գրանսիլուանիոյ 
Հայոց Մետրապոլիսը կամ նկարագիր Կեր լա 
Հայաքաղաքի ի գիր եւ ի պատկերս։ 1896։ 8* 
Երեմ 0-+352։ ֆ ր% 3.60 

Ի. ՏաշեաԱ Հ. 8ակովրոո Վ., ս Վ.արդապետու - 
թիւն առաքելոց ո անվաւերական կանոնաց մա - 
տեանը. Թուղթ 8ակոթայ առ Կոդրատոս եւԿանոնք 
Թադղէի։ 1896։ 8° Երեմ Թ+442։ ֆր. 6.– 


□ւցւէւ26շ1 



118 

ԻԱ. Տոմաչեկ Վ.. Սա սուն եւ Տիգչփսի աղրերաց 
սահմանները։ Պատմական եւ տեղագրական հե֊ 
տազօտութիւն: Մասն Առաջին ՝ Պատմական տե– 
ղեկութիւնք Սասնոյ վրայ։ Թրգմ. Հ. Բ. Պիլէգիկ– 
Ծեան։ 1896։ 8 » Երես՝ է+62։ ֆր. Ն — 

ԻԲ. Կարրիէր Ա., Արդ արու ղրոյցը Մովս էս Խոր ծ֊ 
նացւոյ Պատմութեան մէՀ։ Թրգմ. Հ. Գարրիէլ Վ . 
Մէնէվիշեան։ 1897. 8° էշ ԺՀ+107։ ֆր. 1.50 
ԻԳ. 8 ովճաԱհամ Հ. Ղ ,., Հետազօտութիւնք նախ - 
նեւսց ռամկօրէնի վրայ։ Ուսոււ/նասիրութիւնք եւ 
քաղուածներ։ Մասն Ա. Ռամկօրէն մատենագրու– 
թիւնք։ Տետր Ա։ 1897 , Տ° էշ Ը+272։ ֆր. 4.– 
ԻԳ. 8ովճա Աեա& ՀՀետազօտութիւնք նախնեաց 
ռամկօրէնի եւն։ Տետր Բ։ 1897։ 8° էջ Ա — Ըհ֊ 
273-522։ ֆր . 3 .— 

ԻԵ. Գհւցհր Հ., Համառօտ սլատմութիւն Հայոց: Թրգմ 
Հ. Գր. Վ. Գալէմքեարեան : Յաւելուածք թարգ֊ 
մանչին ՝ 1. Ցանկ 1895—1897 Հայոց կոտորած֊ 
ներու աոթիւ լոյս տեսած գրքերու։ 2 • Գաւազա֊ 
նա գիրք Կաթողիկոսաց եւ Պատրի արքաց Հայոց։ 
1897 8* էջ Ը+130։ ֆր. 1.50 

Իհ. Մեճհվիչհաճ Հ. Գարրիեշ Վ., Գիրք (կամ 
յօդուած) գրելու արուեստը։ նորուս հեղին ակն ե– 
րուն ուղղեալ քանի մը կարեւոր ակնարկութիւն֊ 
ներ։ Ցաւելուած" Գիրք կա քղալու արուեստը։ 
1898: 8* էջ է+123։ ֆր. Ն25 

Իէ. Խա%աթե%սճ Գ ր. ք Մ . Խորենացու ն որա գոյն 
աղրիւրների մասին քննադատական ուսոււ/նա * 
սիրութիւնք։ 1898։ 56 էջ։ ֆր– 1 — 

ԻԸ. ՏաշեաԱ Հ. 8Ակնարկ մը հայ հնագրու - 
թեան վրայ: Ուսոււէնասիրութիւն Հայոց գրշու– 
թեան արուեստին: (10 կնկատի ւզ սլա տկերով)։ 
1898։ 8^ ԺԱ֊\֊202 էջ : ֆր. 2.50 

ԻԹ . Գաղրաչ եաճ 8 ., Փաւստոս Բիւզանղացի եւ 
իւր սլատմութեան խարդախողը։ Մ. Խորենացու 
աղրիւրների ուսոււէնասի րութի ւն : 1898 , 8° 175 էջ. 

ֆր . 2.50 

Է. Մսեր եաեց Է., Հայեր էն րարբառախօսութիւն : 
Թրգմ . ի ռուսերէնէ Հ– Գ. Վ. Մէնէվիշեան։ 1899 , 
Երեմ է+26։ ֆր. –.50 

8 


0ւցւէւշ©ճ Ե7 ևյՕՕՉԼ€ 



114 

Լ(1. -Ք օսեաԱ Հ. 8., Հայց ի Հւ/իւունիա եւ ի շրջա¬ 
կա յս։ Հատոր Ա. Հմիւռնիա եւ Հայց. (սլատկե– 
րաղացդ:) 1899։ 8° Երես ԺԲ~\՜369։ ֆր. 5.– 
ԼԲ. –Քօոեամ Հ. 8Հայց ի հւթռռնիա եւ ի շրշա֊ 
վայս։ Հատոր Բ. Հմէււռնիոյ Հիմակին գլխաւոր 
քաղացներն եւ Հայց. (պատկերազարդ:) 1899։ 
8° Երես Ժ+161։ ֆր– 3.50 

ԼԳ. ԳովրիկեաԱ Հ- Գրիգոր Հ., Հայց յԵ/լիսաբե֊ 
թուսլոլիս Գրանսիլուանիոյ. Բ. Հատոր 1780 — 1825. 
(1 գնկատիպ։) 1899: 8Երես" է–\֊558։ ֆր. Ց.— 
ԷԳ. ԳաղաԱճեաԱ 8Եւդոկիոյ Հայոց գաւառաբար֊ 
թառը։ 1899։ 8՝ Երես" է–\֊124։ ֆր. 1 .— 

ՀԵ- Կարիեր Ա ., Հեթանոս Հայաստանի ութ մեխհան¬ 
ներն Ազաթանզեզոսի եւ Մ– Խորենացւոյ համե¬ 
մատ։ Թրղմ. Հ. Ցակովբոս Հ. Տաշեան։ (1 աշ– 
խարհգրկն տախտակով։) 1899։ 8° Երեմ 48։ 

ֆր. —.75 

ԼՀ. ՏաշԱաԱ Հ. 8ժողոված ոյք աոակաց Հար դան այ, 
ըստ ն . Մառի , տեղեկատուութիւն եւ ցաղուածց֊ 
ներ: 1900։ 8° Երես" ԺԱհ-198։ ֆր. 2.50 

ԷԼ՝. ՏաշեաԱ Հ– 8–. Մատենագրական Մանր Ուսում– 
նասիրութիւնց– (տես ԺՀ։) Մասն Բ։ Է-Ժ. ՜Ի ի կար 
եւ իւր իմաստութիւնն , Ագապետոս եւ իւր Բոր¬ 
դորականց առ Ցուստինիանոս , Թղթակցութիւն 
Աբդարու եւ –Քրիստոսի րստ նորազիւտ արձանա– 
գրութեան Եւիեսոսի, եւ Գէորզայ Պի սի դե այ Հեց - 
օրեայց։ 1901։ 8՝ Երես" ԺԲ–\–388։ ֆր- 4-50 

ԼԸ. Գր . Տեր– Պօղոսեաճ, նկատողութիւններ Փաւս– 
սասի Պատմութեան վերաբերեալ։ 1901։ 8° Երես 
Ը+110։ ֆր– 1-50 


սսո/տոտրոր սւշաօ*ս 



3 9015 05694 5557 


□ւցւէւ 26 շ 1 ևյՕՕՉԼ€ 



□ւցւէւշ© 


Օօօ^և 



114 

4^. ՝Քօսեա(1 Հ . 8 ., Հայր ի ՀմիւռՍիա եւ ի շցէա– 
կայս։ Հատոր Ա . Հւքիւռեիա եւ Հայր . (սլատկե– 
րագյսրդ:) 1899: 8 0 <^–քՅՃՅ։ «&>. 5.– 

ԼԲ.*ՔօոնաԱ Հ. Ց., Հայր ի Հմէւսւեիա եւ ի շրՀա– 
կայս։ Հատոր Բ. Հմիւռնիոյ վիժակին գլխաւոր 
քաղածներն եւ Հայր. (սլատկերաղարղ:) 1899։ 
8° Երես ժ+161։ ՓՕ– 2-&0 

ԷԳ . ԳովրիկեաԱ Հ. Գրիգոր Վ., Հայր յԵղիսարե– 
թուսլոլիս Գրանսիլուանիոյ. /*. Հատոր 1780—1825. 
(1 զնկատիպ։) 1899։ 8Երես է–\–558։ ֆր . 5.– 
47>. ԳագաԱճեաԱ 0., Եւդոկիոյ Հայոց գաւառարար– 
րառր։ 1899: 8՛ Երես ՝ ^I.— 
4&. Կարիեր Ա. , Հեթանոս Հայաստանի ութ մեհեան¬ 
ներն Ագաթանզեղոսի եւ Մ . Ի>որենացւոյ համե¬ 
մատ։ Թրգմ. Հ. Ցակովրոս Հ. Տաշեան: (1 աշ– 
խարհգրկն տախտակով։) 1899։ 8° Երես՝ 48։ 

ֆր. –.75 

ԷՀ. Տաշն, սւ 0, Հ. 6ժողոված ոյք աոակաց Հարղանայ , 
ըստ ն. Մառի , տեղեկատուութիւն եւ րաղուածր– 
ներ։ 1900։ 8° Երես ԺԱ+198։ ֆր . 2-50 

Հ/;. ՏաշեաՕ, Հ– 6–. Մատենագրական Մանր Ուսում– 
նասիրութիւնր • ^ Մասն Բ։ Է-Ժ. Խիկար 

եւ իւր իմաստութիւնն , Ագապետոս եւ իւր 8որ– 
ղորականք առ 8 ուս տինի ան ոս , Թղթակցութիւն 
Ար գարու եւ ^Քրիստոսի ըստ նոր ազի ւտ արմանա֊ 
գրութեան Եվւեսոսի, եւ Գէորգայ Պիսիղեայ Հեց– 
օրեայք։ 1901։ 8՝ Երես ԺԲ+Ց88։ ֆր • 4-50 

44^. Գր> Տեր– ՊօղոսնաԱ, նկատողութիւններ Փաւս- 
սասի Պատմութեան վերարերեալ։ 1901։ 8° Երես 
Ը+110: ՚ ՓՕ– I՝ 60 


սսո/տոտրոր սւօհւաա 


3 9015 05694 5557 


0ւցւէւ26ճ ե7 


. ւցւէւշ© 


Օօօ^և 



ԳԻՆՆ է՝ ԳՐ. 150. 


□ 31է126ժ 






□ւցւէ126Շ1 ե7 



•►ԻՆՆ է՝ 3» ք>. 1-50. 


Օւցւէւշտմ ե7 


Օօօ^և 



□ւցւէ126Շ1 ե7 



□ւցւէ126Շ1 ե7 




0՚ւցւէ126Շ1 ե7